PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य
विषय: मराठी (कुमारभारती) | इयत्ता: ९ वी
पाठ ४. नात्यांची घट्ट वीण
लेखिका परिचय: मीरा शिंदे (१९४८) - विविध नियतकालिकांतून व मासिकांतून कथा-कवितांचे लेखन. त्यांचा 'आभाळमोकळी' हा कवितासंग्रह (१९९६) प्रसिद्ध आहे. 'क्षण मोहरते' ही त्यांची अभिनव काव्यमैफिल अत्यंत लोकप्रिय आहे.
पाठाचा मूळ संदर्भ: प्रस्तुत पाठ 'आवाम' (२०१०) या मासिकातून घेतला आहे.
पाठाचा मध्यवर्ती विषय: जन्माला आलेला प्रत्येक माणूस जन्मापासूनच नात्यांच्या एका अथांग विणीत बांधला जातो. नाती जन्माने मिळतात किंवा सहवासाने निर्माण होतात. नात्यांचे विविध पदर, भावनांचे चढ-उतार आणि मानवी आयुष्यातील त्यांचे अनन्यसाधारण महत्त्व लेखिकेने अत्यंत संवेदनशील भाषेत मांडले आहे.
१. परिच्छेदनिहाय सविस्तर स्पष्टीकरण व आशय
१. नात्यांची सुरुवात व स्वरूप:
माणूस जन्माला येतानाच 'नातं' नावाची माळ गळ्यात घालून येतो. या माळेत जन्माने प्राप्त झालेली नाती एकामागोमाग गुंफलेली असतात. ही वीण रेशमाच्या धाग्यासारखी नाजूक, मुलायम पण अत्यंत भक्कम व धारदार असते. आयुष्याच्या प्रवासात भेटणारी नवीन नाती या विणीला अधिक समृद्ध करत जातात.
माणूस जन्माला येतानाच 'नातं' नावाची माळ गळ्यात घालून येतो. या माळेत जन्माने प्राप्त झालेली नाती एकामागोमाग गुंफलेली असतात. ही वीण रेशमाच्या धाग्यासारखी नाजूक, मुलायम पण अत्यंत भक्कम व धारदार असते. आयुष्याच्या प्रवासात भेटणारी नवीन नाती या विणीला अधिक समृद्ध करत जातात.
२. आईचे स्थान व योगदान:
आई मुलाला केवळ जन्म देत नाही, तर त्याला आयुष्यभर घडवत राहते. हे घडवताना ती कधी कौतुकाचे हळुवार रंग भरते (कुंचला), तर कधी शिस्तीचे कठोर घाव घालते (छिन्नी). आई ही मुलासाठी ऊबदार शाल आणि संकटात कणखर ढाल असते.
आई मुलाला केवळ जन्म देत नाही, तर त्याला आयुष्यभर घडवत राहते. हे घडवताना ती कधी कौतुकाचे हळुवार रंग भरते (कुंचला), तर कधी शिस्तीचे कठोर घाव घालते (छिन्नी). आई ही मुलासाठी ऊबदार शाल आणि संकटात कणखर ढाल असते.
३. वडिलांचे (बापाचे) स्थान व कार्य:
या जगात जगताना माणसाला तारेवरची कसरत करावी लागते. मुलाचा जगण्याचा मार्ग सोपा व्हावा म्हणून वडील 'वल्ह्याप्रमाणे' मार्गदर्शकाची भूमिका बजावतात. वडील स्वतःच्या जबाबदारीचा मुखवटा घालून आपल्या भावना दडवून ठेवतात.
या जगात जगताना माणसाला तारेवरची कसरत करावी लागते. मुलाचा जगण्याचा मार्ग सोपा व्हावा म्हणून वडील 'वल्ह्याप्रमाणे' मार्गदर्शकाची भूमिका बजावतात. वडील स्वतःच्या जबाबदारीचा मुखवटा घालून आपल्या भावना दडवून ठेवतात.
४. इतर नाती (मैत्री, गुरू, शेजारधर्म, आजी):
- मैत्री: अतिशय सूक्ष्म, तरल आणि अनादि-अनंताचे सुंदर नाते.
- गुरू: जीवनाच्या कसोटीच्या काळात संकटावर मात करण्याचा कानमंत्र देणारे मार्गदर्शक.
- शेजारधर्म: जुळला तर स्नेहाच्या आणि तुटला तर वैराच्या मर्यादा ओलांडणारे नाते.
- आजी: बालपणीच्या सुंदर गोष्टी सांगणारी, जिची आठवण वार्धक्यात मन भावूक करते.
५. आयुष्याचा शेवटाकडील प्रवास:
वार्धक्यात माणूस जेव्हा मागे वळून पाहतो, तेव्हा मान-अपमान, अहंगंड आणि प्रतिष्ठेचे मुखवटे गळून पडतात. एक निखळ आणि निकोप मन समोर येते. जन्मापासून सुरू झालेला हा नात्यांचा प्रवास एका अलौकिक उंबरठ्यावर येऊन थांबतो.
वार्धक्यात माणूस जेव्हा मागे वळून पाहतो, तेव्हा मान-अपमान, अहंगंड आणि प्रतिष्ठेचे मुखवटे गळून पडतात. एक निखळ आणि निकोप मन समोर येते. जन्मापासून सुरू झालेला हा नात्यांचा प्रवास एका अलौकिक उंबरठ्यावर येऊन थांबतो.
२. सविस्तर शब्दार्थ व विरुद्धार्थी शब्द
| शब्द (Word) | समानार्थी अर्थ (Synonym) | विरुद्धार्थी शब्द (Antonym) |
|---|---|---|
| वीन | कापड किंवा धागे गुंफण्याची कला/रचना | - |
| अमूर्त | आकार नसलेले (जे अनुभवता येते) | मूर्त |
| भवसागर | संसाररुपी समुद्र / जग | - |
| स्वकीय | आपले, जवळचे | परकीय |
| कणखर | मजबूत, टणक | नाजूक / मऊ |
| अपरिहार्य | टाळता न येणारे | परिहार्य |
| निकोप | निरोगी, निखळ, स्वच्छ | दूषित / वाईट |
| शाश्वत | कायम टिकणारे, चिरंतन | अशाश्वत / क्षणभंगुर |
३. पाठातील वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ आणि वाक्यात उपयोग
१. तारेवरची कसरत करणे: अतिशय कठीण प्रसंगातून मार्ग काढणे / दोन कठीण गोष्टींमध्ये समतोल साधणे.
वाक्यात उपयोग: नोकरी सांभाळून शिक्षण पूर्ण करताना रोहनला रोज तारेवरची कसरत करावी लागते.
२. कात टाकणे: जुने विचार किंवा रूप सोडून नवीन निर्मळ रूप धारण करणे.
वाक्यात उपयोग: वृद्धापकाळात माणसाने अहंगंडाची कात टाकून निखळ मनाने जगायला शिकले पाहिजे.
३. जिवाची उलघाल होणे: मनात प्रचंड अस्वस्थता किंवा दुःख निर्माण होणे.
वाक्यात उपयोग: मुलगा सातासमुद्रापलीकडे शिक्षणासाठी जाताना आई-वडिलांच्या जिवाची उलघाल होत होती.
४. कानमंत्र देणे: गुपित किंवा महत्त्वाचा सल्ला देणे.
वाक्यात उपयोग: शिक्षकांनी परीक्षेच्या वेळी संकटांवर मात करण्याचा विद्यार्थ्यांना कानमंत्र दिला.
४. पाठ्यपुस्तकातील संपूर्ण सोडवलेला स्वाध्याय
प्र. १. आकृती पूर्ण करा.
(अ) नात्याच्या विणीसाठी योजलेली विशेषणे:
(१) नाजूक (२) भक्कम (३) मुलायम (४) धारदार
(आ) नात्याच्या विणेची पाठातील वैशिष्ट्ये:
(१) नाजूक (२) भक्कम (३) मुलायम (४) धारदार
(आ) नात्याच्या विणेची पाठातील वैशिष्ट्ये:
- १. जन्मापासून सुरू होऊन आयुष्याच्या अखेरपर्यंत चालू राहते.
- २. भेटणाऱ्या प्रत्येक नवीन नात्याने अधिकाधिक मजबूत होत जाते.
- ३. रेशमाच्या धाग्यासारखी नाजूक आणि भक्कम असते.
- ४. अलगदपणे नात्यांचे एक-एक पदर उलगडत जाते.
प्र. २. 'नातं' या अमूर्त संकल्पनेतून व्यक्त होणाऱ्या विविध भावना लिहा.
'नातं' ही अमूर्त संकल्पना असली तरी त्यातून मानवी मनातील अनेक उत्कट भावना व्यक्त होतात:
- आपुलकी व जवळीक: स्वकीय होऊन समोरच्याला आपलेसे करण्याची भावना.
- सुरक्षितता व छत्र: आईची ऊबदार शाल आणि वडिलांचे मार्गदर्शक वल्ह्यासारखे रूप.
- आनंद व वेदना: नात्यांच्या गोड आठवणींनी मिळणारा आनंद आणि मूल दुरावल्यावर आई-वडिलांच्या जिवाची होणारी उलघाल.
- त्याग व वात्सल्य: मुलांच्या प्रगतीसाठी आई-वडिलांनी स्वतःचे दुःख दडवून दिलेला आशीर्वाद.
प्र. ३. खालील वाक्यांसाठी समान आशयाच्या ओळी पाठातून शोधून लिहा.
(अ) 'पारितोषिक आणि शिक्षा' या तंत्राचा उपयोग आई मुलाला घडवताना करते.
पाठातील ओळ: "असे घडवताना कधी कुंचल्याच्या हळुवारपणे रंग रेखत तर कधी छिन्नीचे कठोरपणे घाव घालत तिचे काम चालूच असते."
(आ) जीवनाच्या प्रवासात वडिलांचे मार्गदर्शन घेतले जाते.
पाठातील ओळ: "मुलाची जगण्याची वाट थोडी कमी खडतर व्हावी म्हणून 'बाप' नावाचं वल्हं हातात धरून भवसागर पार करण्याचा प्रयत्नही केला जातो."
पाठातील ओळ: "असे घडवताना कधी कुंचल्याच्या हळुवारपणे रंग रेखत तर कधी छिन्नीचे कठोरपणे घाव घालत तिचे काम चालूच असते."
(आ) जीवनाच्या प्रवासात वडिलांचे मार्गदर्शन घेतले जाते.
पाठातील ओळ: "मुलाची जगण्याची वाट थोडी कमी खडतर व्हावी म्हणून 'बाप' नावाचं वल्हं हातात धरून भवसागर पार करण्याचा प्रयत्नही केला जातो."
प्र. ४. नात्यांचे वर्गीकरण करा.
| जन्माने प्राप्त नाती | सान्निध्याने / सहवासाने प्राप्त नाती |
|---|---|
| १. आई | १. गुरू |
| २. वडील | २. मित्र |
| ३. भाऊ | ३. मैत्रीण |
| ४. बहीण | ४. शेजारी |
| ५. आजी | ५. हितचिंतक |
प्र. ५. मुद्द्यांच्या आधारे फरक स्पष्ट करा.
| तारुण्यातील नात्याचा प्रवास | वार्धक्यातील नात्याचा प्रवास |
|---|---|
| माणूस नवीन नाती जोडण्यात आणि ती समृद्ध करण्यात मग्न असतो. | माणूस मागे वळून पाहतो आणि संपूर्ण आयुष्याचा प्रवास समजून घेतो. |
| मनात अहंगंड, मान-अपमान आणि प्रतिष्ठेच्या भावना तीव्र असतात. | प्रतिष्ठा आणि अहंगंडाची कात टाकून मन निखळ व निकोप होते. |
प्र. ६. स्वमत (सविस्तर उत्तरे).
(अ) माणसाच्या जडणघडणीत असलेलं नात्याचं महत्त्व सोदाहरण स्पष्ट करा.
उत्तर: मानवी जीवन हे नात्यांच्या ताण्याबाण्यांनी विणलेले असते. जन्माला आल्यापासून माणूस निरनिराळ्या नात्यांच्या सानिध्यात मोठा होतो. आई बालपणी प्रेमाने व संस्कारांनी त्याला घडवते, तर वडील त्याला जगामध्ये खंबीरपणे उभे राहण्याचे बळ देतात. गुरू आपल्याला योग्य मार्ग दाखवून संकटावर मात करण्याचा कानमंत्र देतात. मित्र-मैत्रिणी आपल्याला सुख-दुःखात साथ देतात. या सर्व नात्यांमुळे माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाला पैलू पडतात. नात्यांमधूनच माणूस प्रेम, त्याग, सहनशीलता आणि सहकार्य हे गुण शिकतो, म्हणूनच माणसाच्या संपूर्ण जडणघडणीत नात्यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
(आ) तुमच्या सर्वांत जवळच्या मित्राचे/मैत्रिणीचे नाव काय? मैत्रीचं नातं तुम्ही कसे निभावता ते सविस्तर लिहा.
उत्तर: माझ्या सर्वात जवळच्या मित्राचे नाव रोहन आहे. आम्ही दोघे एकाच वर्गात शिकतो. आम्ही आमची मैत्री खूप आदराने आणि विश्वासाने निभावतो. अभ्यासात एकमेकांना मदत करणे, संकटाच्या वेळी खंबीरपणे पाठीशी उभे राहणे आणि मनातल्या गोष्टी मोकळेपणाने शेअर करणे यांमुळे आमचे नाते घट्ट आहे. मैत्रीत कधी अहंगंड येऊ देत नाही. एखादी चूक झाल्यास ती एकमेकांना समजून सांगतो आणि परस्पर आदराची भावना जपतो.
उत्तर: मानवी जीवन हे नात्यांच्या ताण्याबाण्यांनी विणलेले असते. जन्माला आल्यापासून माणूस निरनिराळ्या नात्यांच्या सानिध्यात मोठा होतो. आई बालपणी प्रेमाने व संस्कारांनी त्याला घडवते, तर वडील त्याला जगामध्ये खंबीरपणे उभे राहण्याचे बळ देतात. गुरू आपल्याला योग्य मार्ग दाखवून संकटावर मात करण्याचा कानमंत्र देतात. मित्र-मैत्रिणी आपल्याला सुख-दुःखात साथ देतात. या सर्व नात्यांमुळे माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाला पैलू पडतात. नात्यांमधूनच माणूस प्रेम, त्याग, सहनशीलता आणि सहकार्य हे गुण शिकतो, म्हणूनच माणसाच्या संपूर्ण जडणघडणीत नात्यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
(आ) तुमच्या सर्वांत जवळच्या मित्राचे/मैत्रिणीचे नाव काय? मैत्रीचं नातं तुम्ही कसे निभावता ते सविस्तर लिहा.
उत्तर: माझ्या सर्वात जवळच्या मित्राचे नाव रोहन आहे. आम्ही दोघे एकाच वर्गात शिकतो. आम्ही आमची मैत्री खूप आदराने आणि विश्वासाने निभावतो. अभ्यासात एकमेकांना मदत करणे, संकटाच्या वेळी खंबीरपणे पाठीशी उभे राहणे आणि मनातल्या गोष्टी मोकळेपणाने शेअर करणे यांमुळे आमचे नाते घट्ट आहे. मैत्रीत कधी अहंगंड येऊ देत नाही. एखादी चूक झाल्यास ती एकमेकांना समजून सांगतो आणि परस्पर आदराची भावना जपतो.
५. भाषा सौंदर्य व सविस्तर व्याकरण (भाषाभ्यास)
पाठाचे प्रमुख लेखन वैशिष्ट्य: परस्पर विरोधी शब्दांची वाक्यरचना
पाठात लेखिकेने एकाच वाक्यात परस्पर विरोधी अर्थ असणाऱ्या शब्दांचा प्रभावी वापर केला आहे. यामुळे भाषेत सौंदर्य आणि अलौकिक खोली निर्माण होते.
पाठातील उदाहरणे:
- १. "नाजूकही असते आणि भक्कम, मुलायम आणि धारदारही." (नाजूक $\times$ भक्कम, मुलायम $\times$ धारदार)
- २. "कधी आई आपल्यासाठी ऊबदार शाल असते, तर कधी कणखर ढाल असते." (शाल $\times$ ढाल)
- ३. "शेजारधर्माचा एक धागा जुळला तर स्नेहाच्या मर्यादा ओलांडतो आणि तुटला तर वैराच्या मर्यादा ओलांडतो." (जुळला $\times$ तुटला, स्नेह $\times$ वैर)
- ४. "आपल्या हातून काही निसटत चालल्याची ही हुरहूर असली तरी त्याच शेवटामध्ये एक सुरुवातही असते." (शेवट $\times$ सुरुवात)
विद्यार्थ्यांसाठी सराव: परस्पर विरोधी शब्दांचा वापर करून वाक्ये तयार करा
- १. सुख $\times$ दुःख: आयुष्यात सुखाचे क्षण हसवायला येतात, तर दुःखाचे क्षण माणसाला कणखर बनवायला येतात.
- २. जय $\times$ पराजय: खेळाच्या मैदानात मिळालेला जय नम्रता शिकवतो, तर पराजय नवीन आत्मविश्वासाने लढण्याची प्रेरणा देतो.
- ३. जुने $\times$ नवीन: निसर्गात जुन्या पानांची गळती झाली, तरी झाडाला नवीन पालवी फुटतेच.
- ४. कठीण $\times$ सोपे: परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी सातत्याने प्रयत्न केल्यास प्रत्येक मार्ग सोपा होतो.
