इयत्ता ८ वी - इतिहास | पाठ ३: ब्रिटिश सत्तेचे परिणाम
📘 पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (थोडक्यात व सोप्या भाषेत)
१. इंग्रज, मराठे आणि सत्ताविस्तार:
- शिरकाव: नारायणरावांच्या मृत्यूनंतर रघुनाथरावाने पेशवेपदाच्या लालसेपोटी इंग्रजांची मदत मागितली, ज्यामुळे मराठ्यांच्या राजकारणात इंग्रजांचा शिरकाव झाला.
- मराठा-इंग्रज युद्धे: मराठे आणि इंग्रज यांच्यात एकूण तीन युद्धे (१७७४ ते १८१८) झाली. १७८२ मध्ये 'सालबाईचा तह' होऊन पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध संपले. १८१८ मध्ये दुसऱ्या बाजीरावाचा पराभव होऊन मराठ्यांची सत्ता संपुष्टात आली.
- तैनाती फौज: १७९८ मध्ये लॉर्ड वेलस्लीने तैनाती फौजेची पद्धत आणली. भारतीय राज्यकर्त्यांना लष्करी मदत देण्याच्या अटीवर सैन्याचा खर्च किंवा उत्पन्नाचा प्रदेश कंपनीला देणे आणि दरबारी इंग्रज रेसिडेंट (प्रतिनिधी) ठेवणे बंधनकारक केले. १८०२ मध्ये दुसऱ्या बाजीरावाने केलेला 'वसईचा तह' हा तैनाती फौजेचाच करार होता.
- छत्रपती प्रतापसिंह: पेशवाई संपल्यानंतरही सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह गादीवर होते. पुढे इंग्रजांनी त्यांना पदच्युत करून काशी येथे ठेवले. त्यांचे कारभारी रंगो बापूजी गुप्ते यांनी इंग्लंडपर्यंत जाऊन दाद मागण्याचा प्रयत्न केला; पण यश आले नाही. अखेर १८४८ मध्ये लॉर्ड डलहौसीने दत्तकविधान नामंजूर करून सातारा राज्य खालसा केले.
२. प्रशासकीय रचना (ब्रिटिश सत्तेचे ४ प्रमुख आधारस्तंभ):
- मुलकी नोकरशाही: लॉर्ड कॉर्नवालिस याने नोकरशाहीची निर्मिती केली. जिल्ह्याचा कारभार 'जिल्हाधिकारी' (Collector) पाहत असे. अधिकाऱ्यांची निवड 'इंडियन सिव्हिल सर्व्हिसेस' (ICS) या स्पर्धा परीक्षेद्वारे केली जाई.
- लष्कर व पोलीस दल: प्रदेशाचे रक्षण करणे, नवे प्रदेश जिंकणे व अंतर्गत उठाव मोडून काढणे हे लष्कराचे काम; तर देशात शांतता, कायदा व सुव्यवस्था राखणे हे पोलीस दलाचे काम होते.
- न्यायव्यवस्था व कायद्यापुढील समानता: जिल्ह्यात दिवाणी व फौजदारी न्यायालये स्थापन करण्यात आली. लॉर्ड मेकॉलेच्या विधिसमितीने देशभरात एकच कायदेशीर संहिता तयार केली व कायद्यापुढे सर्व समान आहेत हे तत्त्व रूढ केले.
३. इंग्रजांची आर्थिक धोरणे:
- जमीन महसूल पद्धत: इंग्रजांनी जमिनीची मोजणी करून क्षेत्रानुसार शेतसारा रोख रकमेत आणि दिलेल्या मुदतीत भरण्याची सक्ती केली. सारा वेळेत न भरल्यास शेतकऱ्यांची जमीन जप्त केली जाई.
- शेतीचे व्यापारीकरण: निव्वळ अन्नधान्य पिकवण्याऐवजी नफा मिळवून देणारी कापूस, नीळ, तंबाखू, चहा यांसारखी व्यापारी (नगदी) पिके घेण्यावर इंग्रजांनी भर दिला, यालाच 'शेतीचे व्यापारीकरण' म्हणतात.
- पारंपरिक उद्योगांचा ऱ्हास: इंग्लंडमधून यंत्रावर तयार होणारा माल भारतात अतिशय कमी करात येऊ लागला. या स्वस्त मालाशी स्पर्धा न करू शकल्यामुळे भारतातील पारंपरिक उद्योगधंदे बंद पडले व कारागीर बेकार झाले.
४. वाहतूक, दळणवळण व नवे उद्योग:
- सुधारणा: १८५३ मध्ये भारतात पहिली मुंबई ते ठाणे रेल्वे सुरू झाली. याच वर्षी तारायंत्र (संदेश पाठवण्याची यंत्रणा) आणि डाकव्यवस्था सुरू झाली.
- नवे उद्योग: १८५४ मध्ये कावसजी नानाभॉय दावर यांनी मुंबईत पहिली कापड गिरणी सुरू केली. तसेच १९०७ मध्ये जमशेदजी टाटा यांनी जमशेदपूर येथे टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीचा (TISCO) पोलाद प्रकल्प उभारला.
५. सामाजिक व शैक्षणिक सुधारणा:
- कायदे: १८२९ मध्ये लॉर्ड विल्यम बेंटिंकने सतीबंदीचा कायदा केला. १८५६ मध्ये लॉर्ड डलहौसीने विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता देणारा कायदा केला.
- इंग्रजी शिक्षण: लॉर्ड मेकॉलेच्या शिफारशीनुसार १८३५ मध्ये भारतात इंग्रजी शिक्षण सुरू करण्यात आले. १८५७ साली कोलकाता, मुंबई आणि मद्रास (चेन्नई) येथे विद्यापीठांची स्थापना झाली.
📝 संपूर्ण स्वाध्याय (प्रश्नोत्तरे)
प्र. १. दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा:
(१) पोर्तुगीज, ..............., फ्रेंच, ब्रिटिश हे भारताची बाजारपेठ काबीज करण्याच्या सत्तास्पर्धेत उतरले.
(अ) ऑस्ट्रियन (ब) डच (क) जर्मन (ड) स्वीडीश
उत्तर: पोर्तुगीज, डच, फ्रेंच, ब्रिटिश हे भारताची बाजारपेठ काबीज करण्याच्या सत्तास्पर्धेत उतरले.
(२) १८०२ मध्ये ............... पेशव्याने इंग्रजांशी तैनाती फौजेचा करार केला.
(अ) थोरले बाजीराव (ब) सवाई माधवराव (क) पेशवे नानासाहेब (ड) दुसरा बाजीराव
उत्तर: १८०२ मध्ये दुसरा बाजीराव पेशव्याने इंग्रजांशी तैनाती फौजेचा करार केला.
(३) जमशेदजी टाटा यांनी ............... येथे टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीचा पोलाद निर्मितीचा कारखाना स्थापन केला.
(अ) मुंबई (ब) कोलकाता (क) जमशेदपूर (ड) दिल्ली
उत्तर: जमशेदजी टाटा यांनी जमशेदपूर येथे टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीचा पोलाद निर्मितीचा कारखाना स्थापन केला.
प्र. २. पुढील संकल्पना स्पष्ट करा:
(१) मुलकी नोकरशाही:
- भारतात इंग्रजी सत्ता दृढ करण्यासाठी इंग्रजांना प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची गरज होती; म्हणून लॉर्ड कॉर्नवालिस याने भारतात मुलकी नोकरशाहीची निर्मिती केली.
- प्रशासनाच्या सोयीसाठी इंग्रजांच्या ताब्यातील प्रदेशांची जिल्हावार विभागणी करण्यात आली आणि 'जिल्हाधिकारी' हा जिल्हा प्रशासनाचा प्रमुख बनवला गेला.
- महसूल गोळा करणे, न्याय देणे, तसेच जिल्ह्यात शांतता व सुव्यवस्था राखणे ही जिल्हाधिकाऱ्याची मुख्य कामे असत.
- अधिकाऱ्यांची भरती 'इंडियन सिव्हिल सर्व्हिसेस' (आय.सी.एस.) या खुल्या स्पर्धा परीक्षेद्वारे केली जाऊ लागली.
(२) शेतीचे व्यापारीकरण:
- इंग्रजी अंमल सुरू होण्यापूर्वी भारतीय शेतकरी प्रामुख्याने स्वतःच्या घरासाठी आणि गावाची गरज भागवण्यासाठी अन्नधान्य पिकवत असत.
- मात्र, इंग्रज सरकारने स्वतःच्या औद्योगिक फायद्यासाठी कापूस, नीळ, तंबाखू, चहा इत्यादी नगदी पिकांना जास्त उत्तेजन देण्यास सुरुवात केली.
- अशा प्रकारे अन्नधान्याच्या लागवडीपेक्षा नफा मिळवून देणारी व्यापारी पिके घेण्यावर जो भर दिला गेला, त्या प्रक्रियेला 'शेतीचे व्यापारीकरण' असे म्हणतात.
(३) इंग्रजांची आर्थिक धोरणे:
- औद्योगिक क्रांतीमुळे इंग्लंडमध्ये भांडवलशाही अर्थव्यवस्था रूढ झाली होती.
- या व्यवस्थेला पोषक ठरेल अशीच आर्थिक धोरणे इंग्रजांनी भारतात रुजवली.
- त्यांनी भारताचा वापर केवळ कच्चा माल पुरवणारा देश आणि इंग्लंडच्या कारखान्यांतील तयार मालाची हक्काची बाजारपेठ म्हणून केला.
- या धोरणांमुळे इंग्लंडचा प्रचंड आर्थिक लाभ झाला; परंतु भारताचे मात्र प्रचंड आर्थिक शोषण झाले.
प्र. ३. पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा:
(१) भारतातील शेतकरी कर्जबाजारी झाले.
कारण:
- इंग्रजांनी जमिनीच्या मोजणीनुसार शेतसारा ठरवून तो रोख रकमेत आणि ठरावीक मुदतीत भरण्याची सक्ती केली. वेळेत सारा न भरल्यास जमीन जप्त करण्याचा नियम केला.
- ठरलेल्या मुदतीत शेतसारा भरण्यासाठी शेतकरी येईल त्या कमी किमतीला आपला शेतमाल दलाल व व्यापाऱ्यांना विकू लागले.
- दुष्काळात किंवा अडचणीच्या वेळी शेतसारा भरण्यासाठी शेतकऱ्यांना सावकाराकडे जमीन गहाण ठेवून चढ्या व्याजाने कर्ज घ्यावे लागले.
- कर्जफेड न झाल्याने शेतकऱ्यांना जमिनी विकाव्या लागल्या. सरकार, जमीनदार, सावकार आणि व्यापारी या सर्वांकडून होणाऱ्या शोषणामुळे शेतकरी पूर्णपणे कर्जबाजारी झाले.
(२) भारतातील जुन्या उद्योगधंद्यांचा ऱ्हास झाला.
कारण:
- भारतातून इंग्लंडला निर्यात होणाऱ्या मालावर इंग्रज सरकार जबरदस्त कर आकारत असे.
- उलट इंग्लंडमधून भारतात येणाऱ्या मालावर अतिशय कमी कर आकारण्यात येत होता.
- इंग्लंडमधील माल हा यंत्रावर तयार झालेला असल्याने त्याचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर व कमी खर्चात होई.
- यंत्रावर बनलेल्या या स्वस्त मालाशी स्पर्धा करणे हातावर काम करणाऱ्या भारतीय कारागिरांना शक्य झाले नाही, परिणामी भारतातील पारंपरिक उद्योगधंदे बंद पडले व त्यांचा ऱ्हास झाला.
प्र. ४. पाठाच्या मदतीने पुढील तक्ता पूर्ण करा:
| व्यक्ती | कार्ये |
|---|---|
| लॉर्ड कॉर्नवालिस | भारतात मुलकी नोकरशाहीची निर्मिती केली. |
| लॉर्ड विल्यम बेंटिंक | सतीबंदीचा कायदा केला (१८२९). |
| लॉर्ड डलहौसी | विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता देणारा कायदा केला (१८५६). |
| विल्यम जोन्स | 'एशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगाल'ची स्थापना केली (१७८४). |
