PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | मार्गदर्शक इमरान खान सर |ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य
विषय: मराठी (कुमारभारती) | वर्ग: १० वी
मनक्या पेरेन लागा (माणसं पेरायला लागू) - स्थूलवाचन
मूळ कवी: वीरा राठोड (बंजारा बोलीभाषा) | मराठी रूपांतर: विनायक पवार
कवितेची मध्यवर्ती कल्पना: मातीत पडलेल्या एका साध्या बीजाचा भव्य वृक्षात रूपांतर होईपर्यंतचा प्रवास सांगताना कवीने माणसाच्या संवेदनशील मनाची जपणूक करण्याचा संदेश दिला आहे. माती ज्याप्रमाणे बीजाला प्रेमाने कुशीत घेऊन ऊन, पाऊस, वादळ आणि दुष्काळाशी लढण्याचे सामर्थ्य देते आणि त्याचे झाड बनवते; तसेच समाजात माणसांवर माया करून, त्यांच्यावर चांगले संस्कार करून आणि त्यांच्यात माणुसकी जागवून 'माणसं पेरली पाहिजेत' हा उदात्त विचार या कवितेतून व्यक्त होतो.
सविस्तर शब्दार्थ (बंजारा व प्रमाण मराठी)
| बंजारा शब्द | मराठी रूप | सविस्तर अर्थ |
|---|---|---|
| मनक्या | माणूस / माणसे | मानव, समाजातील लोक |
| पेरेन लागा | पेरायला लागू | रुजवायला लागू, संस्कार करायला लागू |
| जमीम गढचं | मातीत पडतं | जमिनीत खोल रुजते |
| नातो जुडचं | नातं जडतं | स्नेहसंबंध किंवा आपुलकीचे नाते निर्माण होते |
| धुड | माती | मृदा, शेतातील माती |
| लगाडछं जीव | जीव लावते | अत्यंत माया करणे, प्रेम करणे |
| उंदाळो-वरसाळो | ऊन-पाऊस | उन्हाळा आणि पावसाळा (सुख-दुःखाचे प्रसंग) |
| आंधी-आंधोळो | वारं-वावधान | वादळ-वारा, सोसाट्याचे वारे |
| दुष्काळेती लडचं | दुष्काळाशी लढते | पाण्याच्या टंचाईशी, संकटांशी सामना करते |
| दन | दिवस | वार, काळ |
| करनच छोडचं | करूनच सोडते | रूपांतरित करते, पूर्णत्वास नेते |
विरुद्धार्थी शब्द व वाक्प्रचार
(अ) विरुद्धार्थी शब्द
| शब्द | विरुद्धार्थी शब्द | शब्द | विरुद्धार्थी शब्द |
|---|---|---|---|
| नातं जडणे | नातं तुटणे | ऊन | सावली |
| लढणे | शरण जाणे | दुष्काळ | सुकाळ |
| घट्ट | सैल | पेरणे | कापणे / काढणे |
(आ) वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ
- नातं जडणे: घट्ट स्नेहसंबंध किंवा जिव्हाळा निर्माण होणे.
- जीव लावणे: पोटच्या लेकराप्रमाणे निस्वार्थ प्रेम करणे व काळजी घेणे.
- संकटांशी लढणे: कठीण प्रसंगांना धैर्याने तोंड देणे.
- माणसं पेरणे: समाजात चांगल्या विचारांची, सुसंस्कृत आणि माणुसकी जपणारी माणसे घडवणे.
कडवेनिहाय सविस्तर व उदाहरणांसह भावार्थ
"एक बी मातीत पडतं
मातीशी त्याचं
घट्ट घट्ट नातं जडतं
माती त्याला लावते जीव..."
मातीशी त्याचं
घट्ट घट्ट नातं जडतं
माती त्याला लावते जीव..."
सविस्तर भावार्थ: शेतात किंवा रानात जेव्हा एखादे छोटेसे बी जमिनीवर पडते, तेव्हा माती त्या बीजाला परके मानत नाही. ती त्याला प्रेमाने स्वतःच्या उदरात सामावून घेते. हळूहळू त्या बीजाचे आणि मातीचे एक अतूट, घट्ट नाते निर्माण होते. माती त्या निर्जीव वाटणाऱ्या बीजावर पोटच्या मुलासारखी माया करते, त्याला जीव लावते.
दैनिक जीवनातील उदाहरण: ज्याप्रमाणे एक आई आपल्या तान्हुल्या बाळाला मायेने कुशीत घेते आणि त्याचे पालनपोषण करते, अगदी त्याचप्रमाणे माती त्या बीजाचा सांभाळ करते.
"अशी काय घडते
ऊन-वारा
पाऊस-पाणी
वारं-वावधान
दुष्काळाशी लढते
एक दिवस त्याला
झाड करूनच सोडते..."
ऊन-वारा
पाऊस-पाणी
वारं-वावधान
दुष्काळाशी लढते
एक दिवस त्याला
झाड करूनच सोडते..."
सविस्तर भावार्थ: बीजातून झाड होण्याची प्रक्रिया सोपी नसते. बीजाला वाढताना कडक उन्हाचा दाह, सोसाट्याचा वारा, मुसळधार पाऊस आणि दुष्काळासारख्या महाभयंकर संकटांशी मुकाबला करावा लागतो. अशा प्रतिकूल काळात माती स्वतः संकटांचे घाव सोसून त्या बीजाला जगण्यासाठी आंतरिक बळ देते. सर्व संकटांशी धैर्याने लढत माती एक दिवस त्या चिमुकल्या बीजाचे रूपांतर एका मजबूत, सावली व फळे देणाऱ्या महावृक्षात करूनच थांबते.
दैनिक जीवनातील उदाहरण: एक उत्तम शिक्षक किंवा पालक प्रतिकूल परिस्थितीतही मुलांना धीर देतात, त्यांच्यावर चांगले संस्कार करतात आणि संकटांशी लढण्याची ताकद देऊन एका साध्या मुलाचे रूपांतर कर्तृत्ववान माणसात करतात.
"चला आपणही
माणसं पेरायला लागू."
माणसं पेरायला लागू."
सविस्तर भावार्थ: कवितेच्या शेवटी कवी संपूर्ण मानवी समाजाला एक अत्यंत उदात्त साद घालतात. कवी म्हणतात की, जर एक अचेतन माती बीजावर प्रेम करून त्याचे झाड बनवू शकते, तर आपण माणसे असून माणसांवर प्रेम का करू नये? आज समाजात वाढलेला स्वार्थ, द्वेष आणि दुरावा नष्ट करण्यासाठी आपण प्रत्येकाने माणसांवर प्रेम केले पाहिजे. लोकांच्या सुख-दुःखात धावून जाणे, आपुलकी देणे आणि नवी सुजाण पिढी घडवणे म्हणजेच 'माणसं पेरणे' होय.
दैनिक जीवनातील उदाहरण: जेव्हा आपण एखाद्या अनाथ, गरीब किंवा संकटात सापडलेल्या व्यक्तीला शिक्षणासाठी किंवा जगण्यासाठी आधार देतो, तेव्हा आपण समाजात माणुसकीचे बीज पेरत असतो.
व्याकरण विभाग
- लिंग ओळखा:
- माती = ती माती (स्त्रीलिंगी)
- झाड = ते झाड (नपुंसक लिंगी)
- ऊन = ते ऊन (नपुंसक लिंगी)
- वारा = तो वारा (पुल्लिंगी)
- वचन बदला:
- बी $\rightarrow$ बिया
- झाड $\rightarrow$ झाडे
- दिवस $\rightarrow$ दिवस
- माणूस $\rightarrow$ माणसे
- जोडशब्द: ऊन-वारा, पाऊस-पाणी, वारं-वावधान.
पाठ्यपुस्तकातील संपूर्ण स्वाध्याय (सविस्तर उत्तरे)
प्र. १. खालील संकल्पनांमधील सहसंबंध स्पष्ट करा: 'बी'चे झाड होणे $\longleftrightarrow$ माणसाचे माणूसपण जागे होणे.
सहसंबंध:
ज्याप्रमाणे मातीत पडलेले एक साधे, सुप्त अवस्थेतील बी मातीच्या प्रेमाने, ऊन-पावसाच्या संघर्षातून तावून-सुलाखून निघते आणि शेवटी त्याचा एक विशाल, परोपकारी वृक्ष बनतो; त्याचप्रमाणे मानवी मनामध्ये प्रेमाची आणि मूल्यांची पेरणी झाली, की माणसातील सुप्त सद्गुण जागे होतात. संकटांवर मात करत जेव्हा माणूस स्वार्थ सोडून दुसऱ्याच्या सुखासाठी जगू लागतो, तेव्हाच त्याचे 'माणूसपण' खऱ्या अर्थाने जागे होते. बीजाचे झाड होणे म्हणजे सृजनाची निर्मिती, तर माणसाचे माणूसपण जागे होणे म्हणजे समाजात माणुसकीचे प्रकटीकरण होणे होय. हाच या दोन संकल्पनांमधील मुख्य सहसंबंध आहे.
ज्याप्रमाणे मातीत पडलेले एक साधे, सुप्त अवस्थेतील बी मातीच्या प्रेमाने, ऊन-पावसाच्या संघर्षातून तावून-सुलाखून निघते आणि शेवटी त्याचा एक विशाल, परोपकारी वृक्ष बनतो; त्याचप्रमाणे मानवी मनामध्ये प्रेमाची आणि मूल्यांची पेरणी झाली, की माणसातील सुप्त सद्गुण जागे होतात. संकटांवर मात करत जेव्हा माणूस स्वार्थ सोडून दुसऱ्याच्या सुखासाठी जगू लागतो, तेव्हाच त्याचे 'माणूसपण' खऱ्या अर्थाने जागे होते. बीजाचे झाड होणे म्हणजे सृजनाची निर्मिती, तर माणसाचे माणूसपण जागे होणे म्हणजे समाजात माणुसकीचे प्रकटीकरण होणे होय. हाच या दोन संकल्पनांमधील मुख्य सहसंबंध आहे.
प्र. २. 'माणसं पेरायला लागू' या शीर्षकातून कवीला अभिप्रेत असलेला भावार्थ उलगडून दाखवा.
शेतात जेव्हा शेतकरी बी पेरतो, तेव्हा त्यातून अन्नधान्य पिकते आणि संपूर्ण जगाची भूक भागते. मात्र, आजच्या आधुनिक युगात भौतिक प्रगती झाली तरी माणसांमधील जिव्हाळा, आपुलकी, करुणा आणि नैतिक मूल्ये लोप पावत चालली आहेत. समाजात सर्वत्र स्वार्थ, मत्सर आणि हिंसा दिसत आहे.
अशा काळात केवळ धान्य पिकवून चालणार नाही, तर समाजात माणुसकीची मूल्ये रुजवावी लागतील. 'माणसं पेरणे' म्हणजे भावी पिढीवर चांगले संस्कार करणे, एकमेकांना मायेचा आधार देणे आणि जाती-धर्माच्या भिंती तोडून प्रत्येकाला माणूस म्हणून स्वीकारणे. कवीला अभिप्रेत आहे की, प्रत्येकाने आपल्या चांगल्या वर्तनाने समाजात प्रेम आणि बंधुभाव निर्माण केला पाहिजे, जेणेकरून सुदृढ व संवेदनशील समाज उभा राहील.
अशा काळात केवळ धान्य पिकवून चालणार नाही, तर समाजात माणुसकीची मूल्ये रुजवावी लागतील. 'माणसं पेरणे' म्हणजे भावी पिढीवर चांगले संस्कार करणे, एकमेकांना मायेचा आधार देणे आणि जाती-धर्माच्या भिंती तोडून प्रत्येकाला माणूस म्हणून स्वीकारणे. कवीला अभिप्रेत आहे की, प्रत्येकाने आपल्या चांगल्या वर्तनाने समाजात प्रेम आणि बंधुभाव निर्माण केला पाहिजे, जेणेकरून सुदृढ व संवेदनशील समाज उभा राहील.
प्र. ३. 'माणसे पेरा । माणुसकी उगवेल' या विधानाचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा.
'जसे पेरावे, तसे उगवते' हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे. बाभळीचे बी पेरले तर काटेरी झाड उगवते आणि आंब्याची कोय पेरली तर गोड फळे देणारा आम्रवृक्ष तयार होतो. मानवी जीवनातही हाच नियम लागू पडतो.
जर आपण समाजात द्वेष, मत्सर आणि स्वार्थ पेरला, तर समाजात वैरभावच वाढीस लागेल. परंतु, जर आपण बालपणापासून मुलांवर संस्कार केले, त्यांना दुसऱ्याचे अश्रू पुसण्याची शिकवण दिली आणि समाजात प्रेमाची पेरणी केली, तर समाजात आपोआप 'माणुसकी' बहरेल. माणसे जोडणे आणि त्यांच्यात संवेदनशीलतेची भावना जागृत करणे म्हणजे माणसे पेरणे होय. असे झाले तरच भविष्यात कोणावरही अन्याय होणार नाही आणि समाज सुरक्षित होईल, हा अर्थ मला या विधानातून समजतो.
जर आपण समाजात द्वेष, मत्सर आणि स्वार्थ पेरला, तर समाजात वैरभावच वाढीस लागेल. परंतु, जर आपण बालपणापासून मुलांवर संस्कार केले, त्यांना दुसऱ्याचे अश्रू पुसण्याची शिकवण दिली आणि समाजात प्रेमाची पेरणी केली, तर समाजात आपोआप 'माणुसकी' बहरेल. माणसे जोडणे आणि त्यांच्यात संवेदनशीलतेची भावना जागृत करणे म्हणजे माणसे पेरणे होय. असे झाले तरच भविष्यात कोणावरही अन्याय होणार नाही आणि समाज सुरक्षित होईल, हा अर्थ मला या विधानातून समजतो.
प्र. ४. 'माणुसकी पेरणे काळाची गरज' या विधानाचा तुम्हांला कळलेला अर्थ लिहा.
आजचे २१ वे शतक हे विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचे शतक आहे. माणसाने चंद्रावर पाऊल ठेवले, मोबाईल-इंटरनेटच्या साहाय्याने जग जवळ आणले; परंतु या धावपळीच्या आणि यांत्रिक युगात माणसाचे माणसाशी असलेले नाते दुरावले आहे. शेजारी राहणाऱ्या व्यक्तीच्या सुख-दुःखाचीही आज कोणाला खबर नसते. नैराश्य, गुन्हेगारी आणि स्वार्थी वृत्ती वाढत आहे.
यंत्रांच्या या जगात माणूस स्वतः एक यंत्र बनत चालला आहे. अशा वेळी जर समाजात माणुसकी, प्रेम, सहानुभूती आणि परस्पर सहकार्य रुजवले नाही, तर समाज विनाशाकडे जाईल. एका माणसाने दुसऱ्या माणसाला सन्मानाने वागवणे, वंचितांना व दिव्यांगांना आधार देणे आज अत्यंत आवश्यक झाले आहे. म्हणूनच, एक सुसंस्कृत, भयमुक्त आणि समतावादी समाज निर्माण करण्यासाठी आज 'माणुसकी पेरणे ही काळाची अत्यंत महत्त्वाची गरज' बनली आहे.
यंत्रांच्या या जगात माणूस स्वतः एक यंत्र बनत चालला आहे. अशा वेळी जर समाजात माणुसकी, प्रेम, सहानुभूती आणि परस्पर सहकार्य रुजवले नाही, तर समाज विनाशाकडे जाईल. एका माणसाने दुसऱ्या माणसाला सन्मानाने वागवणे, वंचितांना व दिव्यांगांना आधार देणे आज अत्यंत आवश्यक झाले आहे. म्हणूनच, एक सुसंस्कृत, भयमुक्त आणि समतावादी समाज निर्माण करण्यासाठी आज 'माणुसकी पेरणे ही काळाची अत्यंत महत्त्वाची गरज' बनली आहे.
