कविता आणि अभंग यांमधील रूपक अलंकाराची उदाहरणे:
१. संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा अभंग:
"माझी आई, विठ्ठल माऊली"
उपमेय: विठ्ठल
उपमान: आई/माऊली
स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वर महाराज विठ्ठलाला थेट आपली 'आई' किंवा 'माऊली' असे संबोधतात. विठ्ठलाचे प्रेम, वात्सल्य आणि पालनपोषण करण्याची क्षमता त्यांनी आईच्या गुणांशी एकरूप केली आहे. येथे विठ्ठल हाच माऊली आहे, असा भाव व्यक्त होतो.
२. संत तुकाराम महाराजांचा अभंग:
"वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे, पक्षीही सुस्वरे आळविती."
उपमेय: वृक्षवल्ली, वनचरे (जंगल)
उपमान: सोयरे (नातेवाईक)
स्पष्टीकरण: तुकाराम महाराज वृक्ष आणि वनांतील प्राण्यांना आपले 'सोयरे' (नातेवाईक) मानतात. येथे वृक्षवल्ली आणि वनचरे हेच आपले नातेवाईक आहेत, अशी एकरूपता दर्शविली आहे. निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या आत्मिक नात्याचे हे एक सुंदर रूपक आहे.
३. संत एकनाथ महाराजांचा अभंग:
"संसार हा दुःखाचा सागर."
उपमेय: संसार
उपमान: दुःखाचा सागर
स्पष्टीकरण: एकनाथ महाराज संसाराला 'दुःखाचा सागर' असे संबोधतात. संसारातील अनंत अडचणी, समस्या आणि दुःख हे सागराच्या अथांगतेला आणि त्याच्या लाटांना (जो सतत येतात) एकरूप केले आहे. संसार हाच दुःख आहे, असे येथे दर्शविले आहे.
४. बहिणाबाई चौधरी यांची कविता:
"अरे, संसार संसार, जसा तवा चुलीवर, आधी हाताला चटके, तेव्हा मिळते भाकर."
उपमेय: संसार
उपमान: तवा चुलीवर (ज्याच्यावर भाकर भाजली जाते)
स्पष्टीकरण: बहिणाबाईंनी संसाराला थेट चुलीवरील 'तवा' म्हटले आहे. जसा तव्यावर भाकर भाजताना हाताला चटके बसतात, त्याचप्रमाणे संसार करताना कष्ट आणि दुःख सोसावे लागते, तेव्हाच काहीतरी चांगले फळ मिळते. येथे संसार आणि तवा यांच्यात एकरूपता दर्शविली आहे.
५. कवी कुसुमाग्रज यांची कविता:
"ज्ञानगंगा घरोघरी, जाऊ द्या ही वस्तीवरी."
उपमेय: ज्ञान
उपमान: गंगा
स्पष्टीकरण: कुसुमाग्रजांनी 'ज्ञान' याला थेट 'गंगा' म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे गंगा नदी पवित्र आणि जीवनदायी आहे, त्याचप्रमाणे ज्ञान हे पवित्र आणि जीवनाला समृद्ध करणारे आहे. ज्ञानाचा प्रसार गंगेच्या प्रवाहासारखा सर्वत्र व्हावा, अशी अपेक्षा यातून व्यक्त होते. येथे ज्ञान हीच गंगा आहे, असे दर्शविले आहे.
६. बालकवींची 'औदुंबर' कविता:
"हिरवे हिरवे गार गालिचे, हरित तृणांच्या मखमालीचे."
उपमेय: हरित तृण (हिरवे गवत)
उपमान: मखमली गालिचे
स्पष्टीकरण: कवीने हिरव्या गवताला 'मखमली गालिचा' असे म्हटले आहे. गवताचा मऊपणा आणि हिरवागारपणा हा एखाद्या महागड्या मखमली गालिच्यासारखा आहे, असे दर्शवून गवताच्या सौंदर्याला एकरूप केले आहे.
७. संत नामदेव महाराजांचा अभंग:
"देवाचीये द्वारी उभा क्षणभरी, तेणें मुक्ती चारी साधियेल्या."
उपमेय: मुक्ती
उपमान: चारी (म्हणजे चारही प्रकारच्या)
स्पष्टीकरण: येथे 'मुक्ती' ही 'चारी' आहेत, म्हणजे त्या प्रत्यक्ष मिळतात असे म्हटले आहे. देवाच्या दारी क्षणभर उभे राहिल्याने चारही प्रकारच्या मुक्ती (सलोग्यता, सरूपता, समीपता, सायुज्यता) प्राप्त होतात. मुक्तीला एक मूर्त स्वरूप देऊन तिला एकरूप केले आहे.
