## पाठाचा परिचय व मध्यवर्ती कल्पना
लेखिका: डॉ. नीलिमा गुंडी (प्रसिद्ध प्राध्यापिका, भाषातज्ज्ञ आणि लेखिका).
मुख्य विचार: मराठी भाषेतील विविध शब्दप्रयोग, क्रियापदांचा अचूक वापर आणि वाक्प्रचार यांमुळे भाषेला कशी श्रीमंती प्राप्त झाली आहे, हे या पाठात सांगितले आहे. शब्दांची व्युत्पत्ती (मूळ) शोधल्याने आपल्याला ज्ञानासोबतच कसा आनंद मिळतो आणि चुकीचे शब्दप्रयोग टाळल्याने अर्थाचा अनर्थ कसा टळतो, याचे सुंदर मार्गदर्शन लेखिकेने केले आहे.
## शब्दार्थ आणि शब्दप्रयोग (Vocabulary)
पाठात आलेले कठीण शब्द आणि त्यांचे मराठी अर्थ खालीलप्रमाणे आहेत:
| शब्द | अर्थ |
| व्युत्पत्ती | शब्दांचे मूळ किंवा उत्पत्ती शोधणे. |
| ढंग | पद्धत, शैली किंवा धाटणी. |
| फिरकी घेणे | चेष्टा करणे किंवा थट्टा करणे. |
| प्रवाही | सतत वाहणारी (नदीसारखी). |
| मोरस | साखर (पूर्वी मॉरिशसवरून यायची म्हणून). |
| असूया | मत्सर किंवा हेवा. |
| जराजर्जर | वार्धक्याने (वृद्धत्वामुळे) विकल झालेला. |
| वानगी | उदाहरण (उदाहरणे). |
| कलेवर | शव किंवा प्रेत (दुसऱ्या संदर्भात: कलेच्या वर). |
| शक्तिस्थळे | भाषेची सामर्थ्यस्थाने किंवा वैशिष्ट्ये. |
## वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ (Phrases)
बोर्ड परीक्षेत विचारले जाणारे पाठातील महत्त्वाचे वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ:
ताणून देणे: शांतपणे झोपून राहणे.
ताव मारणे: भरपूर खाणे.
माश्या मारणे: कोणताही उद्योग न करता वेळ वाया घालवणे.
खस्ता खाणे: खूप कष्ट उपसणे / खूप मेहनत करणे.
कंठस्नान घालणे: ठार मारणे (विशेषतः युद्धाच्या संदर्भात शत्रूला मारणे).
खांद्याला खांदा लावणे: सहकार्य करणे किंवा एकत्र मिळून काम करणे.
खांदा देणे: प्रेताला पाठीवर किंवा खांद्यावर वाहून नेणे.
फिरकी घेणे: एखाद्याची गंमत किंवा चेष्टा करणे.
बेतावर पाणी पडणे: आखलेली योजना किंवा बेत रद्द होणे / वाया जाणे.
कदर करणे: गुणांची पारख करणे किंवा महत्त्व ओळखणे.
## व्याकरण विशेष (Grammar)
१. उच्चारशास्त्र (तालव्य विरुद्ध दन्तमूलीय ध्वनी):
पाठात 'ज' या अक्षराच्या दोन वेगवेगळ्या उच्चारांवरून अर्थ कसा बदलतो हे स्पष्ट केले आहे:
तालव्य (ज्य): 'जराजर्जर' मधील 'ज' चा उच्चार तालव्य होतो (ज्याचा अर्थ वृद्धत्व असा आहे).
दन्तमूलीय (ज): 'जरा' (थोडे) किंवा 'जर' (सोन्याची तार) या शब्दांमधील 'ज' चा उच्चार दन्तमूलीय होतो.
२. विभक्ती प्रत्ययांचे महत्त्व:
क्रियापद वापरताना योग्य नामाला योग्य प्रत्यय लावणे गरजेचे असते, नाहीतर अर्थाचा गोंधळ होतो.
अंगाला लावणे (उदा. तेल लावणे) विरुद्ध अंगावर घेणे (उदा. जबाबदारी स्वीकारणे).
तिला हसणे (चेष्टा करणे) विरुद्ध तिच्याशी हसणे (सहज संवाद साधणे).
चुकीचा वापर: तुझी मदत करणे, त्यांचे धन्यवाद.
बरोबर वापर: तुला मदत करणे, त्यांना धन्यवाद.
## पाठ्यपुस्तकातील स्वाध्याय - संपूर्ण उत्तरे
(१) आकृत्या पूर्ण करा.
अ)
([ भाषा वापरताना अर्थाचा अनर्थ टाळण्यासाठी आवश्यक उपाय ]
│
├─► क्रियापद वापरताना त्यापूर्वी नामाला कोणता प्रत्यय लावायचा, हे नीट माहीत असणे.
│
└─► शब्दांचे मूळ रूप जाणून घेण्यासाठी शब्दकोश किंवा व्युत्पत्तीकोश वापरण्याची सवय ठेवणे.
(आ)
[ मराठी भाषेची श्रीमंती ]
│
├─► मराठी ढंगाचे वैविध्यपूर्ण शब्दप्रयोग असणे.
│
└─► एकाच क्रियापदाचा वेगवेगळ्या संदर्भांत अनेक अर्थांनी वापर केला जाणे (उदा. मारणे).
(२) शब्दांची व्युत्पत्ती शोधण्याचे फायदे लिहा.
उत्तर: शब्दांची व्युत्पत्ती शोधण्याचे फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:
आपल्याला शब्दांचे मूळ रूप समजते आणि खूप नवीन माहिती मिळते.
भाषेचा अभ्यास करताना मनाला आनंद मिळतो.
आपल्याकडून होणाऱ्या भाषिक व लेखनाच्या चुका टाळता येतात.
शब्दांची पाळेमुळे किती दूरवर पसरलेली आहेत (उदा. मोरांबा, कदर) हे समजून घेता येते, ज्यामुळे शब्द मनात पक्का रुजतो.
(३) पाठाच्या आधारे खालील चौकटी पूर्ण करा.
(अ) मराठी भाषेची खास शैली: वाक्प्रचार
(आ) मराठी भाषेला लेखिकेने दिलेली उपमा: नदी किंवा हवेची उपमा (प्रवाही नदी)
(इ) शब्दांचा अर्थ जाणून घेण्याचे साधन: शब्दकोश / व्युत्पत्तीकोश
(४) गटात न बसणारा शब्द ओळखून चौकटी पूर्ण करा.
(अ) ऐट, डौल, रुबाब, चैन ──► चैन (बाकी सर्व शब्द 'दिमाख' या अर्थाचे समानार्थी आहेत).
(आ) कपाळ, हस्त, ललाट, भาล ──► हस्त (बाकी सर्व शब्द 'कपाळ' या अर्थाचे समानार्थी आहेत).
(इ) विनोद, नवल, आश्चर्य, विस्मय ──► विनोद (बाकी सर्व शब्द 'अचंबा' या अर्थाचे समानार्थी आहेत).
(ई) संपत्ती, संपदा, कांता, दौलत ──► कांता (कांता म्हणजे पत्नी; बाकी सर्व शब्द 'धनाचा' समानार्थी आहेत).
(उ) प्रख्यात, प्रज्ञा, नामांकित, प्रसिद्ध ──► प्रज्ञा (प्रज्ञा म्हणजे बुद्धी; बाकी सर्व शब्द 'कीर्ती'शी संबंधित आहेत).
(५) खाली दिलेल्या अनेकवचनी नामांचे एकवचनी रूप लिहून त्यांचा वापर करून प्रत्येकी एक वाक्य तयार करा.
(अ) रस्ते ──► एकवचन: रस्ता
वाक्य: आमच्या गावाकडे जाणारा रस्ता खूप सुंदर आणि वळणावळणाचा आहे.
(आ) वेळा ──► एकवचन: वेळ
वाक्य: गेलेली वेळ कधीही पुन्हा परत येत नाही.
(इ) भिंती ──► एकवचन: भिंत
वाक्य: वर्गातील पांढऱ्या भिंतीवर सुंदर चित्रे काढली होती.
(ई) विहिरी ──► एकवचन: विहीर
वाक्य: आमच्या शेतातील विहीर पाण्याने काठोकाठ भरली आहे.
(उ) घड्याळे ──► एकवचन: घड्याळ
वाक्य: बाबांनी मला वाढदिवसाला एक नवीन घड्याळ भेट दिले.
(ऊ) माणसासे ──► एकवचन: माणूस
वाक्य: संकट काळात जो दुसऱ्याला मदत करतो, तोच खरा माणूस होय.
(६) खालील शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द लिहा.
(अ) पसरवलेली खोटी बातमी - अफ़वा
(आ) ज्याला मरण नाही असा - अमर
(इ) समाजाची सेवा करणारा - समाजसेवक
(ई) संपादन करणारा - संपादक
(७) स्वमत (Personal Response)
(अ) 'तुम्ही शहाणे आहात' या वाक्यातील 'शहाणे' या शब्दाच्या अर्थच्छटा लिहा.
उत्तर: 'तुम्ही शहाणे आहात' या साध्या दिसणाऱ्या वाक्यातील 'शहाणे' या शब्दाचा वापर दोन वेगवेगळ्या अर्थच्छटांनी (टोमणा किंवा कौतुक) केला जाऊ शकतो:
सकारात्मक अर्थ (कौतुक): जेव्हा एखादी व्यक्ती खरोखरच समजूतदारपणाने वागते, तेव्हा तिचा शहाणपणा मान्य करण्यासाठी "तुम्ही समजूतदार आहात" या अर्थाने हे वाक्य आदराने म्हटले जाते.
नकारात्मक अर्थ (टोमणा/उपरोधिक): जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःला गरजेपेक्षा जास्त शहाणी समजून चूक करते, तेव्हा तिला टोमणा मारण्यासाठी उपरोधाने "तुम्ही फार शहाणे आहात!" (म्हणजेच अतिशहाणे आहात) असे म्हटले जाते.
यावरून स्पष्ट होते की, मराठी भाषेत उच्चारण्याच्या पद्धतीवरून एकाच शब्दाचे अर्थ बदलतात.
(आ) 'गरज नसताना इतर भाषांमधले शब्द वापरून बोलू नये' या लेखिकेच्या मताबाबत तुमचे मत सोदाहरण लिहा.
उत्तर: लेखिकेचे हे मत मला पूर्णपणे मान्य आहे. भाषा ही प्रवाही असते आणि नव्या तंत्रज्ञानाचे शब्द (उदा. टेबल, कॉम्प्युटर, मोबाईल) स्वीकारणे योग्य आहे. मात्र, ज्या शब्दांना मराठीत अत्यंत सोपे आणि सुंदर प्रतिशब्द उपलब्ध आहेत, तिथे इंग्रजी किंवा इतर भाषांचे शब्द वापरणे चुकीचे आहे.
उदाहरणार्थ: "मी आज खूप सॅड (Sad) आहे" किंवा "मी स्टडी (Study) केली" असे म्हणण्याऐवजी "मी आज उदास आहे" किंवा "मी अभ्यास केला" असे म्हणणे अधिक सयुक्तिक व भाषेचा आदर करणारे ठरते. गरज नसताना परके शब्द वापरल्याने आपल्या मातृभाषेचे व्याकरण धोक्यात येते आणि भाषेचे मूळ सौंदर्य नष्ट होते.
(इ) लेखिकेने मराठी भाषेचा केलेला सन्मान तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर: 'बोलतो मराठी...' या पाठात डॉ. नीलिमा गुंडी यांनी मराठी भाषेचा अतिशय गौरवपूर्ण सन्मान केला आहे. त्या मराठी भाषेला आपल्या 'आईच्या' ठिकाणी मानतात, कारण या भाषेने आपल्या भावजीवनाला आकार दिला आहे आणि भावना व्यक्त करायला खंबीर आधार दिला आहे.
लेखिका मराठी भाषेची तुलना 'हवेशी' करतात, जी आपल्या आतबाहेर असते आणि जिच्याशिवाय आपण जगू शकत नाही. मराठी भाषेतील शब्दांची श्रीमंती, वाक्प्रचारांचा ढंग आणि सूक्ष्म अर्थसौंदर्य यामुळे आपली भाषा अधिक समृद्ध झाली आहे. शेवटी कविवर्य सुरेश भटांच्या 'लाभले आम्हांस भाग्य बोलतो मराठी' या ओळींचा संदर्भ देऊन लेखिकेने मराठी भाषेचा जागतिक स्दर्भातील सर्वोच्च सन्मान व्यक्त केला आहे.
