उत्तमलक्षण कविता भावार्थ वर्ग 10वा खान सर

मार्गदर्शक: श्री. इमरान खान सर.

PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा

डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य मार्गदर्शक : इमरान खान सर

विषय: मराठी (कुमारभारती) | वर्ग: १० वी

४. उत्तमलक्षण (संत रामदास)

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना: 'श्रीदासबोध' या ग्रंथातील या समासामध्ये संत रामदास यांनी उत्तम, गुणसंपन्न आणि आदर्श व्यक्तीची लक्षणे सांगितली आहेत. व्यक्तीने समाजात वागताना, जीवन जगताना 'काय करावे' आणि 'काय करू नये' याचे अतिशय स्पष्ट, सडेतोड आणि व्यावहारिक मार्गदर्शन या रचनेतून केले आहे. माणसाचे व्यक्तिमत्त्व सर्वार्थाने समृद्ध करणारा हा पद्यपाठ आहे.

सविस्तर शब्दार्थ

शब्द	सविस्तर अर्थ	शब्द	सविस्तर अर्थ
उत्तम	आदर्श, गुणसंपन्न, उत्कृष्ट	तोंडाळ	वाटेल ते बोलणारा, भांडकुदळ
लक्षण	गुणवैशिष्ट्ये, ओळख	वाचाळ	व्यर्थ बडबड करणारा मनुष्य
श्रोतीं	ऐकणाऱ्या लोकांनी, श्रोत्यांनो	तंडों नये	तंटा किंवा वाद घालू नये
सावधान	सावध होणे, सतर्क किंवा सज्ज होणे	संतसंग	सज्जन माणसांची संगत, सोबत
बाणे	अंगी बाणणे, अंगीकारणे, सवय लागणे	खंडूं नये	तोडू नये, मध्येच सोडू नये
सर्वज्ञ	सारे काही जाणणारा, शहाणा	अंतर्यामीं	मनातून, हृदयाच्या गाभाऱ्यातून
पुसल्याविण	विचारल्याशिवाय, माहिती न घेता	आळस	काम न करणे, सुस्ती
येकायेकीं	एकदम, पटकन, विचार न करता	चाहाडी	निंदा, चुगली, खोटी गोष्ट सांगणे
जनीं	लोकांमध्ये, समाजात	कार्य	काम, नियोजित कृती
आर्जव	विनंती, लोकांचे प्रेम किंवा विश्वास	सभा	समूहाची बैठक, एकत्र आलेले लोक
पापद्रव्य	पापाने किंवा वाईट मार्गाने मिळवलेले धन	बाष्कळपणें	बालिशपणे, निरर्थक बोलणे
जोडूं नये	साठवू नये, जमा करू नये	पैज / होड	शर्यत, जुगार, पैज लावणे
पुण्यमार्ग	सत्कर्म, चांगला किंवा नैतिक मार्ग	परपीडा	दुसऱ्याला त्रास देणे, छळणे
कदाकाळीं	कधीही, कोणत्याही वेळी	विश्वासघात	बेईमानी करणे, धोका देणे
व्यापकपण	मनाचा मोठेपणा, विशाल दृष्टिकोन	पराधेन	परावलंबी, दुसऱ्यावर अवलंबून असणे
वोझें	भार, स्वतःची जबाबदारी	कोणीयेकासी	कोणावरही, इतर कोणाही व्यक्तीवर
सत्यमार्ग	खऱ्याचा मार्ग, सदाचार	असत्य	खोटेपणा, चुकीचा मार्ग
पंथें	मार्गाने, वाटेने	अभिमान	व्यर्थ गर्व, घमेंड बाळगणे
अपकीर्ति	बदनामी, वाईट प्रसिद्धी	सत्कीर्ति	चांगली प्रसिद्धी, चांगला लौकिक
वाडवावी	वाढवावी, विस्तार करावा	विवेकें	शहाणपणाने, चांगल्या विचाराने

कडवेनिहाय सविस्तर भावार्थ

"श्रोतीं व्हावें सावधान । आतां सांगतों उत्तम गुण । जेणें करितां बाणे खुण । सर्वज्ञपणाची ।।१।।"

सविस्तर भावार्थ: संत रामदास स्वामी सुरुवातीलाच सर्व ऐकणाऱ्या श्रोत्यांना सावध राहण्याचे आवाहन करतात. ते म्हणतात, हे श्रोत्यांनो! तुम्ही आता पूर्णपणे जागरूक आणि सज्ज व्हा. मी आता तुम्हाला आदर्श व उत्तम पुरुषाची लक्षणे सांगत आहे, जी ऐकून आणि आचरणात आणून तुमच्यामध्ये शहाणपणाची (सर्वज्ञपणाची) सर्व लक्षणे अंगी बाणतील व तुमची एक आदर्श ओळख समाजात निर्माण होईल.

"वाट पुसल्याविण जाऊं नये । फळ ओळखिल्याविण खाऊं नये । पडिली वस्तु घेऊं नये । येकायेकीं ।।२।।"

सविस्तर भावार्थ: व्यावहारिक जीवन जगताना माणसाने अत्यंत सावधगिरी बाळगली पाहिजे. पूर्ण माहिती असल्याशिवाय किंवा योग्य मार्ग विचारल्याशिवाय कुठल्याही अनोळखी रस्त्याने प्रवास करू नये. कोणत्याही फळाचे अंतरंग, त्याचे गुण आणि ते खाण्यायोग्य आहे की नाही हे पूर्ण ओळखल्याशिवाय ते खाऊ नये (कारण ते विषारी असू शकते). तसेच, रस्त्यात पडलेली कोणतीही अनोळखी वस्तू मनात लोभ आणून अचानक किंवा घाईघाईने उचलू नये, कारण त्यात धोका असू शकतो.

"जनीं आर्जव तोडूं नये । पापद्रव्य जोडूं नये । पुण्यमार्ग सोडूं नये । कदाकाळीं ।।३।।"

सविस्तर भावार्थ: समाजात वावरताना लोकांनी केलेली विनंती किंवा त्यांचा असलेला प्रेमळ विश्वास कधीही तोडू नये. कोणाशीही फसवणूक करू नये. भ्रष्टाचार, कपट किंवा वाईट मार्ग करून मिळवलेल्या संपत्तीचा (पापद्रव्याचा) साठा करू नये. जीवन जगत असताना परिस्थिती कितीही कठीण आली, तरी पुण्याने भरलेला म्हणजेच सदाचाराचा, नैतिकतेचा मार्ग माणसाने कोणत्याही वेळी सोडू नये.

"तोंडाळासीं भांडों नये । वाचाळासीं तंडों नये । संतसंग खंडूं नये । अंतर्यामीं ।।४।।"

सविस्तर भावार्थ: जो मनुष्य भांडकुदळ, फटकळ आणि वाट्टेल ते बोलणारा (तोंडाळ) आहे, त्याच्याशी कधीही वाद घालत बसू नये. तसेच, निरर्थक बडबड करणाऱ्या वाचाळ माणसाशी तंटा करू नये, कारण त्यामुळे स्वतःचीच शक्ती आणि वेळ वाया जातो. माणसाने आपल्या मनातून संतांची म्हणजेच चांगल्या, सज्जन माणसांची संगत कधीही मध्येच तोडू नये; मनापासून संतांशी मैत्री कायम ठेवावी.

"आळसें सुख मानूं नये । चाहाडी मनास आणूं नये । शोधिल्याविण करूं नये । कार्य कांही ।।५।।"

सविस्तर भावार्थ: काम न करता केवळ आळस करून बसण्यात किंवा आळशीपणात कधीही सुख मानू नये, कारण आळस हा माणसाच्या प्रगतीतील सर्वात मोठा शत्रू आहे. कोणाबद्दलही मनात चहाडी (चुगली) किंवा खोटे, वाईट विचार आणू नयेत. कोणत्याही कामाची सुरुवात करताना किंवा कोणतीही गोष्ट करताना सत्य काय आहे याचा पूर्ण शोध घेतल्याशिवाय आणि ते काम नीट समजून घेतल्याशिवाय करू नये. काम अर्धवट सोडू नये.

"सभेमध्यें लाजों नये । बाष्कळपणें बोलों नये । पैज होड घालूं नये । कांहीं केल्या ।।६।।"

सविस्तर भावार्थ: जेव्हा आपण एखाद्या सभेत किंवा मोठ्या समूहाच्या बैठकीत उपस्थित असतो, तेव्हा लाजून चूप बसू नये, संकोच बाळगू नये; आपले मत स्पष्टपणे व मुखद्बळ न राहता मांडावे. परंतु, तिथे बोलताना बाष्कळपणे म्हणजेच निरर्थक, बालिश किंवा मूर्खपणाची बडबड करू नये. कोणत्याही गोष्टीसाठी, कोणत्याही परिस्थितीत कोणाशीही पैज, जुगार किंवा शर्यत लावू नये.

"कोणाचा उपकार घेऊं नये । घेतला तरी राखों नये । परपीडा करूं नये । विश्वासघात ।।७।।"

सविस्तर भावार्थ: माणसाने नेहमी स्वावलंबी राहण्याचा प्रयत्न करावा आणि शक्यतो कोणाचे उपकार घेऊ नयेत. जर कधी प्रसंगावशात कोणाचे उपकार घेतलेच, तर ते विसरून न ठेवता योग्य संधी मिळताच उपकारातून लवकरात लवकर उतराई व्हावे (परतफेड करावी). स्वतःच्या स्वार्थासाठी दुसऱ्याला त्रास (परपीडा) देऊ नये आणि कोणाचाही विश्वासघात किंवा बेईमानी कधीही करू नये.

"व्यापकपण सांडूं नये । पराधेन होऊं नये । आपले वोझें घालूं नये । कोणीयेकासी ।।८।।"

सविस्तर भावार्थ: माणसाने आपल्या मनाचा मोठेपणा (व्यापकपण) कधीही सोडू नये; आपले मन संकुचित न करता नेहमी विशाल ठेवावे. कोणत्याही स्वतःच्या कामासाठी दुसऱ्यावर पूर्णपणे अवलंबून (पराधीन) राहू नये, स्वावलंबी बनावे. आपल्या स्वतःच्या आयुष्याचे किंवा गरजांचे ओझे कोणाही इतर व्यक्तीवर लादू नये.

"सत्यमार्ग सांडूं नये । असत्य पंथें जाऊं नये । कदा अभिमान घेऊं नये । असत्याचा ।।९।।"

सविस्तर भावार्थ: जीवनात नेहमी सत्याच्या आणि प्रामाणिकपणाच्या मार्गानेच जावे, सत्याचा मार्ग कधीही सोडू नये. खोटेपणाच्या, अन्यायाच्या मार्गाने (असत्य पंथें) कधीही प्रवास करू नये. खोट्या गोष्टींचा, वाईट कृत्यांचा किंवा असत्याचा मनात कधीही व्यर्थ अभिमान आणि गर्व बाळगू नये.

"अपकीर्ति ते सांडावी । सत्कीर्ति वाडवावी । विवेकें दृढ धरावी । वाट सत्याची ।।१०।।"

सविस्तर भावार्थ: ज्यामुळे समाजात आपले नाव वाईट होईल, बदनामी होईल अशी अपकीर्ती टाळावी आणि ज्यामुळे सर्वांचे कल्याण होईल अशी सत्कीर्ती (चांगले नाव) वाढवावी. नेहमी सारासार विचार करून, शहाणपणाने (विवेकबुद्धीने) वागून सत्याचा मार्ग अत्यंत घट्ट आणि दृढपणे धरून ठेवावा.

पाठ्यपुस्तकातील संपूर्ण स्वाध्याय (सविस्तर उत्तरांसह)

प्र. १. आकृत्या पूर्ण करा.

• (अ) संत रामदास यांनी विचार करून करायला सांगितलेल्या गोष्टी:
  (१) वाट विचारून (पुसून) पुढे जावे.
  (२) फळ पूर्ण ओळखूनच खावे.
  (३) सत्याचा मार्ग स्वीकारावा व विवेकाने वागावे.
  (४) उपकाराची परतफेड करावी आणि सत्कीर्ती वाढवावी.


• (आ) कधीही करू नयेत अशा गोष्टी:
  (१) रस्त्यात पडलेली वस्तू एकाएकी उचलू नये.
  (२) वाईट मार्गाने धन (पापद्रव्य) कमवू नये.
  (३) तोंडाळ माणसाशी भांडू नये आणि वाचाळ माणसाशी तंटा करू नये.
  (४) आळसात सुख मानू नये आणि कोणाची चहाडी करू नये.

प्र. १ (इ). तुमच्यातील प्रत्येकी तीन गुण व तीन दोष शोधून लिहा.

*(विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या वयानुसार उत्तर लिहिण्यासाठी आदर्श नमुना)*

• माझ्या मधील तीन गुण: (१) मी नेहमी वेळेवर अभ्यास करतो. (२) मी मोठ्यांचा आदर करतो. (३) मी मित्रांना मदत करतो.
• माझ्या मधील तीन दोष: (१) मला कधीकधी लवकर राग येतो. (२) मी सकाळी उठायला आळस करतो. (३) मी अभ्यासाव्यतिरिक्त मोबाईलवर जास्त वेळ घालवतो.

प्र. २. खालील व्यक्तींशी कसे वागावे असे संत रामदास म्हणतात.

• (अ) तोंडाळ: तोंडाळ माणसाशी कधीही भांडू नये (त्याच्याशी वाद घालणे टाळावे).
• (आ) संत: संतांची किंवा सज्जनांची संगत (संतसंग) मनातून कधीही खंडित करू नये, ती नेहमी घट्ट ठेवावी.

प्र. ३. खालील गोष्टींबाबत कोणती दक्षता घ्यावी ते लिहा.

• (१) आळस: आळसामध्ये कधीही सुख मानू नये, आळस झटकून नेहमी कार्यरत राहावे.
• (२) परपीडा: स्वार्थासाठी किंवा इतर कोणत्याही कारणासाठी दुसऱ्याला त्रास (परपीडा) देऊ नये.
• (३) सत्यमार्ग: सत्याचा मार्ग कधीही सोडू नये आणि विवेकबुद्धीने सत्याची वाट दृढपणे धरावी.

प्र. ४. काव्यसौंदर्य व रसग्रहण (सविस्तर उत्तरे)

(अ) खालील ओळींचे रसग्रहण तुमच्या शब्दांत लिहा:
"जनीं आर्जव तोडूं नये । पापद्रव्य जोडूं नये । पुण्यमार्ग सोडूं नये । कदाकाळीं ।।"

(१) आशय सौंदर्य: प्रस्तुत ओळी संतकवी संत रामदास यांच्या 'श्रीदासबोध' ग्रंथातील 'उत्तमलक्षण' या प्रसिद्ध उपदेशपर कवितेतून घेतल्या आहेत. या ओळींमध्ये समाजात वागताना माणसाने कोणत्या नैतिक मूल्यांचे पालन करावे आणि आदर्श जीवन कसे जगावे, याचे अत्यंत व्यावहारिक मार्गदर्शन केले आहे.

(२) काव्य सौंदर्य: संत रामदास स्वामी म्हणतात की, समाजात वावरताना लोकांनी आपल्यावर ठेवलेला विश्वास आणि प्रेम (आर्जव) कधीही तोडू नये. माणसाने नेहमी प्रामाणिक असावे. चुकीच्या किंवा अन्यायाच्या मार्गाने मिळवलेले धन (पापद्रव्य) कधीही साठवून ठेवू नये, कारण असे धन व्यक्तीचा आणि समाजाचा नाश करते. कितीही संकटे आली किंवा कठीण परिस्थिती निर्माण झाली, तरी सत्कर्माचा आणि नैतिकतेचा मार्ग (पुण्यमार्ग) कधीही सोडू नये.

(३) भाषिक वैशिष्ट्ये: या ओळींची रचना ओवी छंदात असून ती अत्यंत साधी, सोपी आणि ओघवती आहे. 'तोडू नये', 'जोडू नये' आणि 'सोडू नये' या शब्दांमधील यमकामुळे कवितेला सुंदर नादमाधुर्य प्राप्त झाले आहे. 'नये' या आदेशात्मक शब्दाच्या वापरामुळे कवीचा उपदेश थेट वाचकांच्या मनावर ठसतो.

(आ) 'सभेमध्यें लाजों नये । बाष्कळपणें बोलों नये ।', या ओळीतील विचार स्पष्ट करा.

या काव्यपंक्तीतून संत रामदास स्वामींनी माणसाला सभेतील किंवा समूहातील वर्तनाविषयी अतिशय मोलाचा सल्ला दिला आहे. ते म्हणतात की, जेव्हा आपण एखाद्या सभेत, बैठकीत किंवा सुज्ञ लोकांच्या घोळक्यात असतो, तेव्हा आपले विचार किंवा मत मांडायला लाजू नये. संकोच बाळगल्यास आपले ज्ञान आणि कर्तृत्व जगासमोर येत नाही, म्हणून तिथे आत्मविश्वासाने बोलावे. परंतु, आपले मत मांडताना तिथे बाष्कळपणे म्हणजेच बालिशपणे किंवा निरर्थक, मूर्खपणाची बडबड करू नये. आपले बोलणे नेहमी विचारपूर्वक, अभ्यासू, मोजके आणि अर्थपूर्ण असावे. थोडक्यात, समाजात वावरताना माणसाकडे आत्मविश्वास असावा, पण त्याच वेळी त्याच्या बोलण्यात गांभीर्य आणि शहाणपण असावे, हा उदात्त विचार या ओळींतून स्पष्ट होतो.

(इ) 'आळसें सुख मानूं नये', या ओळीचा तुम्हांला समजलेला अर्थ स्पष्ट करा.

'आळसें सुख मानूं नये' या ओळीतून संत रामदास स्वामींनी मानवी जीवनातील सर्वात मोठ्या शत्रूवर म्हणजेच आळसावर प्रहार केला आहे. आळसामुळे माणसाला तात्कालिक किंवा वरवरचे सुख मिळत असले, तरी ते दीर्घकाळासाठी अत्यंत नुकसानकारक असते. आळशी माणूस कोणतेही काम वेळेवर करत नाही, ज्यामुळे त्याची प्रगती खुंटते आणि त्याची कौशल्ये नष्ट होतात. आळस हा माणसाला निष्क्रिय बनवतो. खरे आणि शाश्वत सुख हे नेहमी कष्टाने, परिश्रमाने आणि सतत कार्यरत राहण्यानेच मिळते. म्हणूनच, तात्पुरत्या आळशी सुखात न रमता माणसाने आळसाचा पूर्णपणे त्याग केला पाहिजे आणि नेहमी उद्योगी व कार्यतत्पर राहिले पाहिजे, हा मोलाचा अर्थ मला या ओळीतून समजला आहे.