PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य
विषय: मराठी (कुमारभारती) | वर्ग: १० वी
पाठ ३. आजी : कुटुंबाचं आगळ (लेखक: महेंद्र कदम)
केंद्रीय विचार: प्रस्तुत पाठातून ग्रामीण संस्कृतीतील एकत्र कुटुंबपद्धतीचे अनुपम दर्शन घडते. मानवी नातेसंबंध, त्यांतील सुरक्षितता, परस्परावलंबन आणि या सगळ्याचा मुख्य आधार असणारी कुटुंबप्रमुख आजी यांचे सुंदर वर्णन पाठात केले आहे. आजी म्हणजे जणू कुटुंबाचे संरक्षक 'आगळ' (कवच) होती.
पाठ्यपुस्तकातील संपूर्ण स्वाध्याय (सविस्तर उत्तरांसह)
प्र. १. पाठात आलेल्या खेळांचे वर्गीकरण करा.
पाठात आलेल्या विविध पारंपरिक खेळांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:
- बैठे खेळ: चिंचोके, गजगं, खापराच्या भिंगऱ्या, जिबल्या, चुळूचुळू मुंगळा.
- मैदानी खेळ: विटी-दांडू, भोवरा, गोट्या (कुरीचा डाव), वडाच्या पारंब्यांना लोंबकळणे (झोका खेळणे), विहिरीत मनसोक्त पोहणे, शिवणापानी.
प्र. २. खालील मुद्द्यांच्या आधारे आजीचे शब्दचित्र रेखाटा.
पाठात आलेल्या वर्णनानुसार आजीचे सविस्तर शब्दचित्र खालीलप्रमाणे आहे:
- आजीचे दिसणे: आजीची उंची जवळपास साडेपाच फूट होती. रंगाने गोरी असूनही उन्हापावसाने तिची त्वचा रापलेली होती. सत्तरी ओलांडली तरी तिच्या हातात काठी आली नव्हती व पाठीचा कणा ताठ होता. तिचे सर्व दात मोत्यासारखे शाबूत व चमकदार होते आणि डोक्यावरील सर्व केस पांढरे झाले होते. चेहऱ्यावर सुरकुत्या असूनही तरुणपणाच्या सौंदर्याची ठेवण जाणवत असे.
- आजीचे राहणीमान: आजी पायात जुन्या वळणाच्या नालाच्या वहाणा वापरायची. ती अंगात चोळी आणि हिरवे व लाल अशा दोन रंगांची नऊवारी इरकल लुगडी नेसायची. कपाळावरचे गोंदण दिसू नये म्हणून ती त्यावर बुक्का लावायची.
- आजीची शिस्त: आजीची घरातील सर्वांवर हुकूमत होती. तिने घरातील सर्व सुनांना कामाची रोटेशनप्रमाणे चोख वाटणी करून दिली होती, जेणेकरून प्रत्येकीला प्रत्येक काम आलेच पाहिजे. नातवंडांना समान दूध मिळण्यावर आणि जेवताना अन्न वाया न जाऊ देण्यावर (खरकटं ठेवू न देणे) तिचा कडक पहारा असायचा.
प्र. ३. विरुद्धार्थी शब्दांच्या योग्य जोड्या जुळवा.
पाठातील स्वाध्यायानुसार अचूक समोरासमोर जोड्या खालीलप्रमाणे आहेत:
- (१) आळस $\times$ उत्साह
- (२) आदर $\times$ अनादर
- (३) आस्था $\times$ अनास्था
- (४) आपुलकी $\times$ दुरावा
प्र. ४. खालील वाक्यांतील वाक्प्रचार शोधून अधोरेखित करा.
दिलेल्या वाक्यांतील मुख्य वाक्प्रचार शोधून ते अधोरेखित केले आहेत:
- (अ) सहलीच्या वेळी शिस्तभंग होऊ नये याकडे शिक्षकांचा कटाक्ष असतो. (वाक्प्रचार: कटाक्ष असणे)
- (आ) दोन व्यक्तींतील संवादाचा तिसऱ्या व्यक्तीने कानोसा घेणे अयोग्यच. (वाक्प्रचार: कानोसा घेणे)
- (इ) कारण नसताना हुकमत गाजवणाऱ्या व्यक्ती इतरांच्या नजरेतून उतरतात. (वाक्प्रचार: हुकमत गाजवणे)
प्र. ५. कंसातील विशेषणांचा योग्य ठिकाणी वापर करून वाक्ये पुन्हा लिहा.
(खूप, त्याचा, आंबट, अधिक, द्विगुणित, आमची)
(खूप, त्याचा, आंबट, अधिक, द्विगुणित, आमची)
योग्य विशेषणे वापरून पूर्ण केलेली वाक्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
- (अ) आमची समुद्रकिनारी सहल गेली होती.
- (आ) खूप दिवसांनंतर मैत्रिणीला पाहून राजश्रीचा आनंद द्विगुणित झाली. (टीप: संदर्भानुसार 'झाला' असावे).
- (इ) विजय अजयपेक्षा अधिक चपळ आहे.
- (ई) रवीला आंबट कैऱ्या खायला खूप आवडतात.
- (उ) मला गाणी ऐकण्याची खूप आवड आहे.
- (ऊ) राजू कबड्डी छान खेळत होता; परंतु त्याचा पाय अचानक मुरगळल्याने तो बाद झाला.
प्र. ६. खालील शब्दांचे दोन स्वतंत्र अर्थ लिहून चौकटी पूर्ण करा.
दिलेल्या शब्दांचे दोन वेगळे व स्वतंत्र अर्थ खालीलप्रमाणे आहेत:
- (अ) वर: (१) लग्न ठरलेला पुरुष (नवरदेव) / (२) वरची दिशा किंवा वरदान.
- (आ) ग्रह: (१) सूर्यमालेतील खगोलीय गोल (उदा. पृथ्वी, मंगळ) / (२) मनातील समजूत किंवा गैरसमज.
- (इ) काठ: (१) नदी, तलाव किंवा विहिरीचा किनारा / (२) साडी, धोतर किंवा वस्त्राची किनार.
- (ई) अभंग: (१) न भंग पावणारा (अखंड) / (२) संत साहित्यातील एक प्रसिद्ध काव्यप्रकार.
प्र. ७. स्वमत व अभिव्यक्ती (सविस्तर उत्तरे)
(अ) 'आमची ढाळज म्हणजे गावाचं वर्तमानपत्र होतं' या वाक्याचा तुम्हांला कळलेला अर्थ लिहा.
पूर्वीच्या काळी ग्रामीण भागात टीव्ही, मोबाईल, इंटरनेट किंवा मनोरंजनाची इतर कोणतीही आधुनिक साधने उपलब्ध नव्हती. अशा काळात दुपारच्या वेळी घरातील पुरुष शेतावर गेल्यानंतर आणि मुले शाळेत पिटाळल्यानंतर, गल्लीतल्या सर्व बायका आपापली कामे (जसे की वाकळ शिवणे, शेंगा फोडणे, धान्य निवडणे) घेऊन लेखकाच्या वाड्याच्या ढाळजंत एकत्र यायच्या. तिथे काम करता करता गल्लीतील व गावातील सर्व घडामोडी, सासुरवास, जाच आणि सुख-दुःखाच्या गप्पा रंगायच्या. गावात घडलेली कोणतीही बातमी सर्वात आधी या ढाळजंत यायची, तिथे तिची शहानिशा (सत्यता) पडताळली जायची आणि मग ती गावभर पसरत असे. ज्याप्रमाणे वर्तमानपत्रात संपूर्ण गाव-परिसरातील घडामोडी एकत्र वाचायला मिळतात, अगदी त्याचप्रमाणे या ढाळजंत गावातील सर्व बातम्या आणि चर्चा एकत्र येत असत. आजी या सर्व गोष्टींवर लक्ष ठेवून असायची. म्हणूनच लेखकाने ढाळजला 'गावाचे वर्तमानपत्र' आणि आजीला तिची 'संपादक' म्हटले आहे, हा अर्थ मला समजला.
(आ) आगळ - वाड्याचे कवच, आजी - कुटुंबाचे संरक्षक कवच। पाठात चित्रित झालेल्या एकत्र कुटुंब पद्धतीबाबतचे तुमचे विचार स्पष्ट करा.
पाठात 'आगळ' आणि 'आजी' या दोघांच्या भूमिकेतील साम्य अतिशय सुंदर रीतीने स्पष्ट केले आहे. 'आगळ' ही सहा फुटांची लांब, भक्कम सागवानी लाकडी अडसर असायची, जी वाड्याच्या मुख्य दरवाजाला अंतर्गत सुरक्षितता देण्यासाठी वापरली जाई. एकदा का आगळ देवळीत आरपार घालून दरवाजा बंद केला, की संपूर्ण वाडा बाहेरील चोऱ्या, उन्हाळा आणि इतर संकटांपासूून पूर्णपणे सुरक्षित व भयमुक्त व्हायचा. अगदी याचप्रमाणे, 'आजी' ही लेखकाच्या संपूर्ण कुटुंबाची आधारस्तंभ व मुख्य संरक्षक कवच होती. आजीच्या कडक शिस्तीमुळे, योग्य नियोजनामुळे आणि जरबेमुळे कुटुंबात कधीही विस्कळीतपणा किंवा अंतर्गत मतभेद आले नाहीत. तिने कुटुंबातील सर्वांना एकत्र बांधून ठेवले आणि सुरक्षिततेचे छत्र दिले.
यावरून पाठात चित्रित झालेल्या एकत्र कुटुंब पद्धतीबाबत माझे विचार असे आहेत की, एकत्र कुटुंब हे माणसाला सुरक्षितता आणि संस्कारांची शिदोरी देते. आजच्या आधुनिक काळात विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे मानवी नातेसंबंधांमधील ओलावा कमी होत चालला आहे. एकत्र कुटुंबात आजी-आजोबांसारख्या ज्येष्ठ व्यक्तींचे योग्य मार्गदर्शन लाभल्यामुळे मुलांवर लहानपणापासूनच आपोआज चांगले संस्कार होतात. कुटुंबातील सुख-दुःखात सर्व सदस्य एकमेकांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहतात, ज्यामुळे प्रत्येकामध्ये सुरक्षिततेची भावना निर्माण होते. एकत्र कुटुंबामुळे माणसाला त्याग, सहनशीलता आणि सहकार्याची भावना शिकायला मिळते, जी आजच्या समाजासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
यावरून पाठात चित्रित झालेल्या एकत्र कुटुंब पद्धतीबाबत माझे विचार असे आहेत की, एकत्र कुटुंब हे माणसाला सुरक्षितता आणि संस्कारांची शिदोरी देते. आजच्या आधुनिक काळात विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे मानवी नातेसंबंधांमधील ओलावा कमी होत चालला आहे. एकत्र कुटुंबात आजी-आजोबांसारख्या ज्येष्ठ व्यक्तींचे योग्य मार्गदर्शन लाभल्यामुळे मुलांवर लहानपणापासूनच आपोआज चांगले संस्कार होतात. कुटुंबातील सुख-दुःखात सर्व सदस्य एकमेकांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहतात, ज्यामुळे प्रत्येकामध्ये सुरक्षिततेची भावना निर्माण होते. एकत्र कुटुंबामुळे माणसाला त्याग, सहनशीलता आणि सहकार्याची भावना शिकायला मिळते, जी आजच्या समाजासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
(इ) पाठाच्या शीर्षकाची समर्पकता थोडक्यात स्पष्ट करा.
प्रस्तुत पाठाचे 'आजी : कुटुंबाचं आगळ' हे शीर्षक अत्यंत सार्थ, योग्य आणि समर्पक आहे. वाड्याच्या मुख्य दरवाजाला अंतर्गत सुरक्षितता देण्यासाठी आणि वाड्याचे रक्षण करण्यासाठी लावण्यात येणारा भक्कम लाकडी अडसर म्हणजे 'आगळ' होय. आगळ लावल्यामुळे वाड्यातील सर्व लोक निर्भय, सुरक्षित आणि चिंतामुक्त व्हायचे. पाठातील आजीची मध्यवर्ती भूमिकाही तशीच आहे. आजी केवळ वयाने मोठी नव्हती, तर ती संपूर्ण कुटुंबाची मुख्य कुटुंबप्रमुख आणि नियंत्रक होती. तिच्या कडक शिस्तीमुळे, कामाच्या अचूक वाटणीमुळे आणि मायेच्या सावलीमुळे संपूर्ण कुटुंब गुण्यागोविंदाने एकत्र नांदत होते. बाहेरील जगातील संकटांपासून किंवा अंतर्गत वादांपासून तिने कुटुंबाला नेहमी वाचवले. ज्याप्रमाणे आगळ वाड्याचे रक्षण करते, तसेच आजी संपूर्ण कुटुंबाचे रक्षण करायची. म्हणूनच हे शीर्षक पाठाच्या मुख्य आशयाला आणि आजीच्या व्यक्तिमत्त्वाला अत्यंत अचूकपणे लागू होते.
