मार्गदर्शक: श्री. इमरान खान सर. .

 

PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा

डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य

विषय: मराठी (कुमारभारती) | वर्ग: ९ वी

२. संतवाणी - (अ) जैसा वृक्ष नेणे (संत नामदेव)

केंद्रीय विचार: प्रस्तुत अभंगामध्ये संतांना वृक्षाची (झाडाची) उपमा देऊन त्यांची महती, सहनशीलता आणि श्रेष्ठत्व अतिशय सोप्या भाषेत स्पष्ट केले आहे.

कडवेनिहाय भावार्थ

"जैसा वृक्ष नेणे मान अपमान । तैसे ते सज्जन वर्तताती ।।"

भावार्थ: ज्याप्रमाणे वृक्षाला (झाडाला) स्वतःचा मान किंवा अपमान यांचे काहीही ज्ञान नसते, त्याचप्रमाणे सज्जन म्हणजेच संतांचे वर्तन असते. संत नेहमी मान-अपमानाच्या पलीकडे जाऊन समभावाने वागतात.

"येऊनियां पूजा प्राणि जे करिती । त्याचें सुख चित्तीं तया नाही ।।"

भावार्थ: जर एखाद्या व्यक्तीने येऊन वृक्षाची मनोभावे पूजा केली, तरी त्या पूजेचे कोणतेही सुख किंवा गर्व वृक्षाच्या मनात (चित्तात) निर्माण होत नाही.

"अथवा कोणी प्राणी येऊनि तोडिती । तया न म्हणती छेदूं नका ।।"

भावार्थ: याउलट, जर एखादा क्रूर माणूस कुऱ्हाड घेऊन झाडाला तोडण्यासाठी आला आणि त्यावर घाव घातले, तरी झाड त्याला 'मला तोडू नका' अशी याचना करत नाही किंवा त्याच्यावर रागवत नाही.

"निंदास्तुति सम मानिती जे संत । पूर्ण धैर्यवंत साधु ऐसे ।। "

भावार्थ: संतांचेही अगदी तसेच असते. समाजाने केली निंदा (बदनामी) किंवा स्तुती (कौतुक), ते दोन्ही गोष्टी समान मानतात. असे निंदा-स्तुतीने विचलित न होणारे संत खरोखरच 'पूर्ण धैर्यवंत' (खंबीर) असतात.

"नामा म्हणे त्यांची जरी होय भेटी । तरी जीव शिवा गांठी पडूनi जाय ।।"

भावार्थ: संत नामदेव शेवटी म्हणतात की, अशा निगर्वी आणि महान संतांची जर आपल्याला भेट झाली, तर जणू काही जीवा-शिवाचीच गाठ पडते (प्रत्यक्ष ईश्वराचीच भेट होते).

शब्दार्थ व व्याकरण

शब्द (Word)	समानार्थी अर्थ (Synonyms)	विरुद्धार्थी शब्द (Antonyms)
वृक्ष	झाड, तरू, पादप	-
सज्जन	संत, साधू, चांगला माणूस	दुर्जन
चित्त	मन, अंतःकरण	-
मान	आदर, सन्मान	अपमान
निंदा	बदनामी, टीका	स्तुती
सुख	आनंद, समाधान	दुःख

ऑनलाईन स्वाध्याय संच (Exercise)

प्र. १. वृक्ष आणि संत यांच्यातील साम्य स्पष्ट करा.

• वृक्ष: मान-अपमान जाणत नाही; पूजा करणाऱ्यावर हुरळत नाही आणि तोडणाऱ्यावर रागवत नाही.
• संत: निंदा आणि स्तुती दोन्ही गोष्टी समान मानतात, संकटात आणि सुखात नेहमी स्थिर राहतात.

प्र. २. 'निंदास्तुति सम मानिती जे संत...' या काव्यपंक्तीतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.

सामान्य माणूस कोणी स्तुती केली की गर्वाने फुगतो आणि निंदा केली की दुःखी होतो. मात्र, संत दोन्ही गोष्टींच्या पलीकडे गेलेले असतात. संतांचे मन पोलादासारखे खंबीर असते, म्हणूनच त्यांना 'पूर्ण धैर्यवंत' म्हटले आहे.

भाषाभ्यास व व्याकरण (Grammar Zone)

रूपक अलंकार (Metaphor):

जेव्हा वाक्यात उपमेय आणि उपमान या दोन्ही गोष्टी भिन्न नसून एकच (अभिन्न) आहेत असे दर्शवले जाते, तेव्हा 'रूपक अलंकार' होतो.

• वैशिष्ट्ये: (१) उपमेय व उपमान यांच्यात साम्य. (२) उपमेय हे उपमानच आहे असे मानणे.
• उदाहरण: "नयनकमल हे उघडित हलके जागी हो जानकी ।" (येथे डोळे म्हणजेच कमळ आहे असे दर्शवले आहे.)