PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन अभ्यास संच (Complete Guide) मार्गदर्शक: Imran Khan Sir
विषय: मराठी (कुमारभारती) | वर्ग: ९ वी
२. संतवाणी - (अ) जैसा वृक्ष नेणे (संत नामदेव)
केंद्रीय विचार: प्रस्तुत अभंगामध्ये वारकरी संप्रदायातील थोर संतकवी संत नामदेव यांनी संतांना वृक्षाची (झाडाची) उपमा देऊन त्यांची महती सांगितली आहे. वृक्षाप्रमाणेच संतही सुख-दुःख, मान-अपमान आणि निंदा-स्तुती यांच्या पलीकडे जाऊन जगाचे कल्याण करतात.
१. कडवेनिहाय सविस्तर भावार्थ
"जैसा वृक्ष नेणे मान अपमान । तैसे ते सज्जन वर्तताती ।।"
स्पष्टीकरण: ज्याप्रमाणे वृक्षाला स्वतःचा मान किंवा अपमान यांचे काहीही ज्ञान नसते (पर्वा नसते), अगदी त्याचप्रमाणे सज्जन म्हणजेच संतांचे वर्तन असते. ते नेहमी मान-अपमानाच्या पलीकडे जाऊन स्थिर बुद्धीने वागतात.
"येऊनियां पूजा प्राणि जे करिती । त्याचें सुख चित्तीं तया नाही ।।"
स्पष्टीकरण: जर एखाद्या व्यक्तीने येऊन वृक्षाची मनापासून पूजा केली, तरी त्या पूजेचे कोणतेही विशेष सुख किंवा गर्वाची भावना वृक्षाच्या मनात (चित्तात) निर्माण होत नाही.
"अथवा कोणी प्राणी येऊनि तोडिती । तया न म्हणती छेदूं नका ।।"
स्पष्टीकरण: याउलट, जर एखादा माणूस कुऱ्हाड घेऊन झाडाला तोडण्यासाठी आला आणि त्याने त्यावर घाव घातले, तरी झाड त्याला 'मला तोडू नका' असे म्हणत नाही किंवा त्याच्यावर रागवत नाही. ते शांतपणे घाव सोसते.
"निंदास्तुति सम मानिती जे संत । पूर्ण धैर्यवंत साधु ऐसे ।। "
स्पष्टीकरण: संतांचेही वर्तन अगदी वृक्षासारखेच असते. समाजाने त्यांची निंदा (टीका) केली काय किंवा स्तुती (कौतुक) केली काय, ते या दोन्ही गोष्टी 'समान' (सारख्याच) मानतात. निंदा-स्तुतीने मन विचलित न होऊ देणारे हे संत खरोखरच पूर्ण धैर्यवान (खंबीर) असतात.
"नामा म्हणे त्यांची जरी होय भेटी । तरी जीव शिवा गांठी पडूनi जाय ।।"
स्पष्टीकरण: संत नामदेव शेवटी म्हणतात की, अशा निगर्वी, सहनशील आणि महान संतांची जर आपल्याला प्रत्यक्ष भेट झाली, तर जणू काही जीवा-शिवाचीच गाठ पडते (म्हणजेच आपल्यातील जीवाचा थेट परमेश्वराशी मिलाफ होतो आणि ईश्वरी साक्षात्काराचे सुख मिळते).
२. शब्दार्थ व विरुद्धार्थी शब्द
| शब्द (Word) | समानार्थी अर्थ (Synonyms) | विरुद्धार्थी शब्द (Antonyms) |
|---|---|---|
| वृक्ष | झाड, तरू, पादप | - |
| सज्जन | संत, साधू, चांगला माणूस | दुर्जन |
| चित्त | मन, अंतःकरण | - |
| मान | आदर, सन्मान | अपमान |
| निंदा | बदनामी, टीका | स्तुती |
| सुख | आनंद, समाधान | दुःख |
| नेणे | जाणत नाही, माहीत नसणे | जाणे (माहीत असणे) |
| सम | सारखे, समान | विषम (असमान) |
३. पाठ्यपुस्तकातील संपूर्ण स्वाध्याय (उत्तरे)
प्र. १. वृक्ष आणि संत यांच्यातील साम्य लिहून तक्ता पूर्ण करा.
- वृक्ष: मान आणि अपमान मनावर घेत नाही. पूजा करणाऱ्याला सुख मानत नाही आणि तोडणाऱ्यावर रागवत नाही.
- संत: निंदा आणि स्तुती दोन्ही गोष्टी समान मानतात. लोक कसेही वागले तरी संकटात आणि सुखात नेहमी स्थिर राहतात.
प्र. २. खालील तक्ता पूर्ण करा (घटना व परिणाम).
| घटक | घटना | परिणाम |
|---|---|---|
| वृक्ष | माणसाने येऊन वंदन/पूजा केली. | वृक्षाच्या चित्तात (मनात) त्याचे सुख किंवा गर्व नसतो. |
| वृक्ष | कोणी प्राणी/माणूस येऊन तोडतो (घाव घालतो). | वृक्ष त्याला 'मला तोडू नका' असे म्हणत नाही (विरोध करत नाही). |
प्र. ३. खालील विधानांपैकी सत्य विधान ओळखून लिहा.
(अ) संतांचे वर्तन वृक्षाप्रमाणे असते.
(आ) संतांना सन्मानाची अपेक्षा असते.
(इ) संत निंदास्तुती समान मानत नाहीत.
(ई) संत सुख आणि दुःख समान मानत नाहीत.
उत्तर: सत्य विधान: (अ) संतांचे वर्तन वृक्षाप्रमाणे असते.
(आ) संतांना सन्मानाची अपेक्षा असते.
(इ) संत निंदास्तुती समान मानत नाहीत.
(ई) संत सुख आणि दुःख समान मानत नाहीत.
उत्तर: सत्य विधान: (अ) संतांचे वर्तन वृक्षाप्रमाणे असते.
प्र. ४. खालील शब्दांचे समानार्थी शब्द लिहा.
(१) वृक्ष = झाड / तरू
(२) सुख = आनंद / समाधान
(३) सम = सारखे / समान
(२) सुख = आनंद / समाधान
(३) सम = सारखे / समान
प्र. ५. काव्यसौंदर्य स्पष्ट करा.
(अ) 'अथवा कोणी प्राणी येऊनि तोडिती । तया न म्हणती छेदूं नका ।।' या काव्यपंक्तीचा तुम्हांला समजलेला अर्थ सांगा.
उत्तर: या पंक्तीतून संत नामदेवांनी वृक्षाची अथांग सहनशीलता आणि क्षमावृत्ती स्पष्ट केली आहे. एखादा माणूस जर कुऱ्हाड घेऊन वृक्षाला कापायला आला, तरी वृक्ष स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी त्याच्यासमोर गयावया करत नाही किंवा त्याला ओरडत नाही. तो माणसाच्या चांगल्या आणि वाईट अशा दोन्ही कृत्यांना शांतपणे स्वीकारतो. कवीला यातून हे सुचवायचे आहे की, संतांचे मनही या वृक्षासारखेच असते, ते स्वतःला त्रास देणाऱ्यांनाही क्षमा करतात आणि शांत राहतात.
(आ) 'निंदास्तुति सम मानिती जे संत । पूर्ण धैर्यवंत साधु ऐसे ।।' या काव्यपंक्तीतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
उत्तर: सामान्य माणूस हा स्तुती केली की गर्वाने हुरळून जातो आणि कोणी निंदा किंवा टीका केली की लगेच दुःखी होतो. पण खरे संत या भावनांच्या खूप वर गेलेले असतात. त्यांच्या मनात कोणाबद्दल राग किंवा अहंकार नसतो, त्यामुळे ते निंदा आणि स्तुती या दोन्ही गोष्टींना सारखेच लेखतात. संतांचे मन कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही, म्हणूनच त्यांना संत नामदेवांनी 'पूर्ण धैर्यवंत' (अतिशय खंबीर आणि आत्मज्ञानी) असे म्हटले आहे. हा विचार मनाला खूप मोठी सकारात्मक प्रेरणा देतो.
उत्तर: या पंक्तीतून संत नामदेवांनी वृक्षाची अथांग सहनशीलता आणि क्षमावृत्ती स्पष्ट केली आहे. एखादा माणूस जर कुऱ्हाड घेऊन वृक्षाला कापायला आला, तरी वृक्ष स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी त्याच्यासमोर गयावया करत नाही किंवा त्याला ओरडत नाही. तो माणसाच्या चांगल्या आणि वाईट अशा दोन्ही कृत्यांना शांतपणे स्वीकारतो. कवीला यातून हे सुचवायचे आहे की, संतांचे मनही या वृक्षासारखेच असते, ते स्वतःला त्रास देणाऱ्यांनाही क्षमा करतात आणि शांत राहतात.
(आ) 'निंदास्तुति सम मानिती जे संत । पूर्ण धैर्यवंत साधु ऐसे ।।' या काव्यपंक्तीतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
उत्तर: सामान्य माणूस हा स्तुती केली की गर्वाने हुरळून जातो आणि कोणी निंदा किंवा टीका केली की लगेच दुःखी होतो. पण खरे संत या भावनांच्या खूप वर गेलेले असतात. त्यांच्या मनात कोणाबद्दल राग किंवा अहंकार नसतो, त्यामुळे ते निंदा आणि स्तुती या दोन्ही गोष्टींना सारखेच लेखतात. संतांचे मन कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही, म्हणूनच त्यांना संत नामदेवांनी 'पूर्ण धैर्यवंत' (अतिशय खंबीर आणि आत्मज्ञानी) असे म्हटले आहे. हा विचार मनाला खूप मोठी सकारात्मक प्रेरणा देतो.
प्र. ६. अभिव्यक्ती स्पष्ट करा.
(अ) प्रस्तुत अभंगातून संतांना दिलेल्या वृक्षाच्या उपमेसंदर्भातील तुमचे मत स्पष्ट करा.
उत्तर: माझ्या मते, संत नामदेवांनी संतांना दिलेली वृक्षाची उपमा शंभर टक्के योग्य आणि मनाला भिडणारी आहे. जगभरात वृक्ष हे परोपकाराचे सर्वात मोठे प्रतीक आहेत; ते स्वतः ऊन सोसून लोकांना सावली आणि फळे देतात. संतांचे जीवनही अगदी तसेच असते. ते समाजाकडून मिळणारे सर्व त्रास, अपमान आणि निंदा पचवून नेहमी लोकांच्या कल्याणाचाच विचार करतात. ज्याप्रमाणे वृक्षाला पूजा आणि तोडणे या दोन्ही गोष्टींनी फरक पडत नाही, तसेच संतांनाही मान-अपमानाने फरक पडत नाही. ही उपमा विद्यार्थ्यांच्या मनात निसर्ग आणि संत या दोघांबद्दल आदर वाढवणारी आहे.
(आ) तुम्हांला आवडलेल्या कोणत्याही एखाद्या अभंगाविषयीची माहिती लिहा.
उत्तर: मला संत तुकाराम महाराजांचा 'वृक्षवल्ली आम्हां सोयरे वनचरे' हा अभंग खूप आवडतो. या अभंगात तुकाराम महाराजांनी निसर्गातील झाडे, वेली आणि जंगलातील प्राणी यांना आपले सगेसोयरे (नातेवाईक) मानले आहे. हा अभंग आपल्याला पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचा आणि निसर्गावर प्रेम करण्याचा संदेश देतो. ज्याप्रमाणे संतांच्या संगतीत मन शांत होते, तसेच निसर्गाच्या सानिध्यात गेल्यावर माणसाचे मन प्रसन्न होते, हा सुंदर विचार या अभंगात मांडला आहे.
उत्तर: माझ्या मते, संत नामदेवांनी संतांना दिलेली वृक्षाची उपमा शंभर टक्के योग्य आणि मनाला भिडणारी आहे. जगभरात वृक्ष हे परोपकाराचे सर्वात मोठे प्रतीक आहेत; ते स्वतः ऊन सोसून लोकांना सावली आणि फळे देतात. संतांचे जीवनही अगदी तसेच असते. ते समाजाकडून मिळणारे सर्व त्रास, अपमान आणि निंदा पचवून नेहमी लोकांच्या कल्याणाचाच विचार करतात. ज्याप्रमाणे वृक्षाला पूजा आणि तोडणे या दोन्ही गोष्टींनी फरक पडत नाही, तसेच संतांनाही मान-अपमानाने फरक पडत नाही. ही उपमा विद्यार्थ्यांच्या मनात निसर्ग आणि संत या दोघांबद्दल आदर वाढवणारी आहे.
(आ) तुम्हांला आवडलेल्या कोणत्याही एखाद्या अभंगाविषयीची माहिती लिहा.
उत्तर: मला संत तुकाराम महाराजांचा 'वृक्षवल्ली आम्हां सोयरे वनचरे' हा अभंग खूप आवडतो. या अभंगात तुकाराम महाराजांनी निसर्गातील झाडे, वेली आणि जंगलातील प्राणी यांना आपले सगेसोयरे (नातेवाईक) मानले आहे. हा अभंग आपल्याला पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचा आणि निसर्गावर प्रेम करण्याचा संदेश देतो. ज्याप्रमाणे संतांच्या संगतीत मन शांत होते, तसेच निसर्गाच्या सानिध्यात गेल्यावर माणसाचे मन प्रसन्न होते, हा सुंदर विचार या अभंगात मांडला आहे.
📌 उपक्रम (Activity for Students):
'वृक्षवल्ली आम्हां सोयरे वनचरे....' हा अभंग वर्गात वाचून त्यावर चर्चा करा.
विद्यार्थ्यांसाठी मार्गदर्शक टीप: विद्यार्थ्यांनी वर्गात एकत्र येऊन या अभंगाचे सामूहिक वाचन करावे. झाडे आपल्याला ऑक्सिजन, फळे आणि सावली देऊन कसे जगवतात आणि आपणही झाडांचे रक्षण कसे केले पाहिजे, यावर वर्गात शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली चर्चा करावी.
विद्यार्थ्यांसाठी मार्गदर्शक टीप: विद्यार्थ्यांनी वर्गात एकत्र येऊन या अभंगाचे सामूहिक वाचन करावे. झाडे आपल्याला ऑक्सिजन, फळे आणि सावली देऊन कसे जगवतात आणि आपणही झाडांचे रक्षण कसे केले पाहिजे, यावर वर्गात शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली चर्चा करावी.
४. भाषा सौंदर्य व भाषाभ्यास (सविस्तर व्याकरण)
१. 'ईव' प्रत्यय जोडून विशेषणे तयार करणे व विशेष्य शोधणे:
नियम: जेव्हा मूळ क्रियापदाला 'ईव' हा प्रत्यय लागतो, तेव्हा त्यापासून गुण दर्शवणारे 'विशेषण' तयार होते. ज्या वस्तूसाठी ते वापरले जाते त्याला 'विशेष्य' म्हणतात.
- उदा. आखणे → आखीव (विशेषण) → आखीव कागद (विशेष्य)
- १. रेखणे → रेखीव (विशेषण) → रेखीव चित्र / रेखीव मूर्ती
- २. कोरणे → कोरीव (विशेषण) → कोरीव लेणे / कोरीव काम
- ३. ऐकणे → ऐकीव (विशेषण) → ऐकीव माहिती / ऐकीव गोष्ट
- ४. घोटणे → घोटीव (विशेषण) → घोटीव दगड / घोटीव अक्षरे
- ५. राखणे → राखीव (विशेषण) → राखीव जागा / राखीव खेळाडू
२. रूपक अलंकार (Metaphor):
नियम: जेव्हा वाक्यात उपमेय (ज्याची तुलना करायची आहे) आणि उपमान (ज्याच्याशी तुलना करायची आहे) यांच्यात इतके साम्य असते की त्या दोन्ही गोष्टी वेगवेगळ्या नसून एकच आहेत असे दर्शवले जाते, तेव्हा रूपक अलंकार होतो.
उदा. नयनकमल हे उघडित हलके जागी हो जानकी ।
- (१) वरील उदाहरणातील उपमेय - नयन (डोळे)
- (२) वरील उदाहरणातील उपमान - कमल (कमळ)
- स्पष्टीकरण: येथे डोळे हे कमळासारखे आहेत असे न म्हणता, डोळे हेच जणू कमळ आहे (दोन्ही एकच आहेत) असे दर्शवले आहे.
सराव कोष्टक पूर्ण करा:
"ऊठ पुरुषोत्तमा । वाट पाहे रमा ।
दावि मुखचंद्रमा । सकळिकांसी ।।"
दावि मुखचंद्रमा । सकळिकांसी ।।"
- उपमेय: मुख (चेहरा)
- उपमान: चंद्रमा (चंद्र)
- स्पष्टीकरण: येथे चेहऱ्याला वेगळे न ठेवता चेहरा हाच चंद्र आहे (मुखचंद्रमा) असे अभिन्न दर्शवले असल्याने येथे रूपक अलंकार होतो.
