PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य
विषय: मराठी (कुमारभारती) | वर्ग: १० वी
३. आजी : कुटुंबाचं आगळ (लेखक: महेंद्र कदम)
केंद्रीय विचार: प्रस्तुत पाठातून ग्रामीण संस्कृतीतील एकत्र कुटुंबपद्धतीचे अनुपम दर्शन घडते. मानवी नातेसंबंध, त्यांतील सुरक्षितता, परस्परावलंबन आणि या सगळ्याचा मुख्य आधार असणारी कुटुंबप्रमुख आजी यांचे सुंदर वर्णन पाठात केले आहे. आजी म्हणजे जणू कुटुंबाचे संरक्षक 'आगळ' होती.
पाठातील मुख्य घटकांचे विश्लेषण
आजीचे शब्दचित्र (दिसणे व राहणीमान)
- दिसणे: आजीची उंची जवळपास साडेपाच फूट होती. रंगाने गोरी असूनही उन्हापावसाने तिची त्वचा रापलेली होती. सत्तरी ओलांडली तरी तिच्या हातात काठी आली नव्हती व पाठीचा कणा ताठ होता. तिचे सर्व दात मोत्यासारखे शाबूत व चमकदार होते आणि डोक्यावरील सर्व केस पांढरे झाले होते.
- राहणीमान: आजी पायात जुन्या वळणाच्या नालाच्या वहाणा वापरायची. ती अंगात चोळी आणि हिरवे व लाल अशा दोन रंगांची नऊवारी इरकल लुगडी नेसायची. कपाळावरचे गोंदण दिसू नये म्हणून ती त्यावर बुक्का लावायची.
आजीची शिस्त व जागता पहारा
आजीचा कुटुंबावर मोठा धाक होता. तिने घरातील सर्व सुनांना कामाच्या रोटेशनप्रमाणे वाटण्या करून दिल्या होत्या. नातवंडांना गोठ्यातच धारोष्ण दूध मिळण्यावर आजीचा सक्त पहारा असायचा. दुपारच्या जेवणाच्या पंक्तीत लहान मुलांना धपाटे घालून खाऊ घालणे आणि अन्न वाया न जाऊ देणे यावर तिचा कटाक्ष असायचा.
ढाळज : गावाचं वर्तमानपत्र
दुपारच्या वेळी आजी ढाळजंत विश्रांतीसाठी यायची. त्या वेळी गल्लीतल्या बायका तिथे वाकळ शिवणे, शेंगा फोडणे अशी कामे घेऊन जमायच्या. तिथे गावातील सर्व चर्चा व बातम्या यायच्या आणि त्यांची शहानिशा करून त्या गावभर जायच्या. म्हणूनच ढाळजला 'गावाचे वर्तमानपत्र' आणि आजीला त्याची 'संपादक' म्हटले आहे.
आगळ : वाड्याचे संरक्षक कवच
आगळ म्हणजे सहा फुटांची लांब आणि पाऊण फूट रुंद अशी सागवानी लाकडी अडसर, जी भिंतीतल्या देवळीत आरपार घालून मुख्य दरवाजा बंद केला जायचा. एकदा आतनं आगळ टाकली, की वाडा शांत आणि सुरक्षित व्हायचा. ही आगळ वाड्याचे आणि आजी कुटुंबाचे भरभक्कम संरक्षक कवच होते.
शब्दार्थ व व्याकरण क्षेत्र
| शब्द (Word) | समानार्थी अर्थ (Synonyms) | विरुद्धार्थी शब्द (Antonyms) |
|---|---|---|
| आगळ | दरवाजाचा भक्कम लाकडी अडसर | - |
| आळस | सुस्ती, जडत्व | उत्साह |
| आदर | सन्मान, पूज्यभाव | अनादर |
| आस्था | आपुलकी, आवड | अनास्था |
| सावध | जागृत, सतर्क | बेसावध |
| थोरली | मोठी (बहीण/जाऊ) | धाकटी |
वाक्प्रचार व त्यांचा वाक्यात उपयोग
१. कटाक्ष असणे (विशेष लक्ष असणे)
वाक्यात उपयोग: सहलीच्या वेळी मुलांकडून शिस्तभंग होऊ नये याकडे शिक्षकांचा कटाक्ष असतो.
२. कानोसा घेणे (अंदाज घेणे)
वाक्यात उपयोग: दोन व्यक्तींतील खाजगी संवादाचा तिसऱ्या व्यक्तीने कानोसा घेणे अयोग्यच.
३. हुकमत गाजवणे (अधिकार चालवणे)
वाक्यात उपयोग: कारण नसताना इतरांवर हुकमत गाजवणाऱ्या व्यक्ती हळूहळू लोकांच्या नजरेतून उतरतात.
ऑनलाईन स्वाध्याय संच (Exercise Zone)
प्र. १. पाठात आलेल्या खेळांचे वर्गीकरण करा.
- बैठे खेळ: चिंचोके, गजगे, खापराच्या भिंगऱ्या, जिबल्या, चुळूचुळू मुंगळा.
- मैदानी खेळ: विटी-दांडू, भोवरा, गोट्या, कुरीचा डाव, विहिरीत पोहणे, शिवणापानी.
प्र. २. 'आगळ - वाड्याचे कवच आणि आजी - कुटुंबाचे संरक्षक कवच' हे साम्य स्पष्ट करा.
ज्याप्रमाणे सहा फुटांची भक्कम सागवानी आगळ दरवाजाला लावली की संपूर्ण वाडा चोरांपासून व बाहेरील संकटांपासून सुरक्षित व्हायचा, अगदी त्याचप्रमाणे आजीच्या जरबेमुळे व प्रेमाच्या छत्राखाली घरातील सर्व सदस्य गुण्यागोविंदाने एकत्र नांदत असत. आजी कौटुंबिक सुरक्षितता आणि संस्कार जपणारी खंबीर कुटुंबप्रमुख होती, म्हणून तिला कुटुंबाचे आगळ म्हटले आहे.
भाषाभ्यास व व्याकरण (शब्दभेद)
एकाच शब्दाचे भिन्न अर्थ लिहिणे:
- वर: (१) लग्न ठरलेला मुलगा (नवरदेव) / (२) वरची दिशा / (३) आशीर्वाद.
- ग्रह: (१) खगोलशास्त्रातील अंतराळातील गोल (उदा. मंगळ, पृथ्वी) / (२) समजूत (उदा. गैरसमज).
- काठ: (१) नदी किंवा विहिरीचा किनारा / (२) साडीची किनार.
- अभंग: (१) न भंग पावणारा / (२) मराठी साहित्यातील एक काव्यप्रकार (संतवाणी).
