नात्यांची घट्ट वीण

मार्गदर्शक: श्री. इमरान खान सर.

PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा

डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य

विषय: मराठी (कुमारभारती) | वर्ग: ९ वी

पाठ ४. नात्यांची घट्ट वीण (लेखिका: मीरा शिंदे)

पाठाची मध्यवर्ती कल्पना: जन्माला आलेला प्रत्येक माणूस अनेक नात्यांनी गुंफलेला असतो[cite: 4]. जन्मापासून सुरू झालेला हा नात्यांचा प्रवास वृद्धापकाळापर्यंत चालूच राहतो[cite: 4]. नात्यांची ही वीण नाजूक, भक्कम, मुलायम आणि धारदार असते[cite: 4]. प्रस्तुत पाठात नात्यांचे हे सहजासहजी उलगडणारे व मानवी मनाला समृद्ध करणारे स्वरूप लेखिकेने प्रभावीपणे मांडले आहे[cite: 4].

१. महत्त्वाचे शब्दार्थ व वाक्प्रचार

शब्द / वाक्प्रचार	अर्थ
वीन	कापड किंवा धागे एकमेकांत गुंफण्याची कला/रचना[cite: 4]
अमूर्त	आकार नसलेले, जे डोळ्यांनी दिसत नाही पण अनुभवता येते.
भवसागर	संसाररुपी समुद्र / जग[cite: 4]
अनादि अनंत	ज्याला सुरुवात व शेवट नाही असे[cite: 4]
अपरिहार्य	टाळता न येणारे[cite: 4]
तारेवरची कसरत करणे	अतिशय कठीण प्रसंगातून मार्ग काढणे[cite: 4]
कात टाकणे	जुने रूप किंवा विचार सोडून नवीन निर्मळ रूप धारण करणे[cite: 4]

२. पाठ्यपुस्तकातील संपूर्ण स्वाध्याय (सोडवलेले प्रश्न)

प्र. १. (अ) नात्याच्या विणीसाठी योजलेली विशेषणे लिहा.

• (१) नाजूक[cite: 4]
• (२) भक्कम[cite: 4]
• (३) मुलायम[cite: 4]
• (४) धारदार[cite: 4]

प्र. १. (आ) नात्याच्या विणेची पाठातील वैशिष्ट्ये लिहा.

• १. जन्मापासून सुरू होऊन आयुष्याच्या अखेरपर्यंत चालू राहते[cite: 4].
• २. भेटणाऱ्या प्रत्येक नात्याने अधिकाधिक मजबूत होत जाते[cite: 4].
• ३. रेशमाच्या धाग्यासारखी नाजूक आणि भक्कम असते[cite: 4].
• ४. अलगदपणे नात्यांचे एक-एक पदर उलगडत नेते[cite: 4].

प्र. २. 'नातं' या अमूर्त संकल्पनेतून व्यक्त होणाऱ्या विविध भावना लिहा.

'नातं' ही डोळ्यांनी न दिसणारी संकल्पना असली तरी त्यातून मानवी मनातील अनेक भावना व्यक्त होतात:

• जवळीक व आपुलकी: स्वकीय होऊन प्रेम देण्याची भावना[cite: 4].
• सुरक्षितता: आईची ऊबदार शाल आणि वडिलांच्या मार्गदर्शनाचे छत्र[cite: 4].
• आनंद व वेदना: नात्यांच्या गोड आठवणींनी मिळणारा आनंद आणि नाती दुरावल्याने होणारी वेदना[cite: 4].
• त्याग व वात्सल्य: आई-वडिलांची मुलांच्या प्रगतीसाठी असणारी जिवाची उलघाल[cite: 4].

प्र. ३. खालील वाक्यांसाठी समान आशयाच्या ओळी पाठातून शोधून लिहा.

(अ) 'पारितोषिक आणि शिक्षा' या तंत्राचा उपयोग आई मुलाला घडवताना करते.
पाठातील ओळ: "असे घडवताना कधी कुंचल्याच्या हळुवारपणे रंग रेखत तर कधी छिन्नीचे कठोरपणे घाव घालत तिचे काम चालूच असते."[cite: 4]

(आ) जीवनाच्या प्रवासात वडिलांचे मार्गदर्शन घेतले जाते.
पाठातील ओळ: "मुलाची जगण्याची वाट थोडी कमी खडतर व्हावी म्हणून 'बाप' नावाचं वल्हं हातात धरून भवसागर पार करण्याचा प्रयत्नही केला जातो."[cite: 4]

प्र. ४. नात्यांचे वर्गीकरण करा.

जन्माने प्राप्त नाती[cite: 4]	सान्निध्याने / सहवासाने प्राप्त नाती[cite: 4]
१. आई[cite: 4]	१. गुरू[cite: 4]
२. वडील[cite: 4]	२. मित्र[cite: 4]
३. भाऊ[cite: 4]	३. मैत्रीण[cite: 4]
४. बहीण[cite: 4]	४. शेजारी[cite: 4]
५. आजी[cite: 4]	५. हितचिंतक[cite: 4]

प्र. ५. मुद्द्यांच्या आधारे फरक स्पष्ट करा.

तारुण्यातील नात्याचा प्रवास[cite: 4]	वार्धक्यातील नात्याचा प्रवास[cite: 4]
माणूस नवीन नाती जोडण्यात आणि ती समृद्ध करण्यात मग्न असतो[cite: 4].	माणूस मागे वळून पाहतो आणि संपूर्ण आयुष्याचा प्रवास समजून घेतो[cite: 4].
मनात अहंगंड, मान-अपमान आणि प्रतिष्ठेच्या भावना तीव्र असतात[cite: 4].	प्रतिष्ठा आणि अहंगंडाची कात टाकून मन निखळ व निकोप होते[cite: 4].

प्र. ६. स्वमत (सविस्तर उत्तरे).

(अ) माणसाच्या जडणघडणीत असलेलं नात्याचं महत्त्व सोदाहरण स्पष्ट करा.
उत्तर: मानवी जीवन हे नात्यांच्या ताण्याबाण्यांनी विणलेले असते. जन्माला आल्यापासून माणूस निरनिराळ्या नात्यांच्या सानिध्यात मोठा होतो[cite: 4]. आई बालपणी प्रेमाने व संस्कारांनी त्याला घडवते[cite: 4], तर वडील त्याला जगामध्ये खंबीरपणे उभे राहण्याचे बळ देतात[cite: 4]. गुरू आपल्याला योग्य मार्ग दाखवून संकटावर मात करण्याचा कानमंत्र देतात[cite: 4]. मित्र-मैत्रिणी आपल्याला सुख-दुःखात साथ देतात[cite: 4]. या सर्व नात्यांमुळे माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाला पैलू पडतात. नात्यांमधूनच माणूस प्रेम, त्याग, सहनशीलता आणि सहकार्य हे गुण शिकतो, म्हणूनच माणसाच्या संपूर्ण जडणघडणीत नात्यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे[cite: 4].

(आ) तुमच्या सर्वांत जवळच्या मित्राचे/मैत्रिणीचे नाव काय? मैत्रीचं नातं तुम्ही कसे निभावता ते लिहा.
उत्तर: माझ्या सर्वात जवळच्या मित्राचे नाव रोहन आहे. आम्ही दोघे एकाच वर्गात शिकतो. आम्ही आमची मैत्री खूप आदराने आणि विश्वासाने निभावतो. अभ्यासात एकमेकांना मदत करणे, संकटाच्या वेळी खंबीरपणे पाठीशी उभे राहणे आणि मनातल्या गोष्टी मोकळेपणाने शेअर करणे यांमुळे आमचे नाते घट्ट आहे. मैत्रीत कधी अहंगंड येऊ देत नाही. एखादी चूक झाल्यास ती एकमेकांना समजून सांगतो आणि परस्पर आदराची भावना जपतो.

३. भाषा सौंदर्य व भाषाभ्यास (व्याकरण)

पाठाचे लेखन वैशिष्ट्य: परस्पर विरोधी शब्दांची रचना[cite: 4]

पाठात लेखिकेने एकाच वाक्यात परस्पर विरोधी शब्दांचा प्रयोग करून भाषा समृद्ध व प्रभावी केली आहे[cite: 4].

पाठातील उदाहरणे:[cite: 4]

• १. "नाजूकही असते आणि भक्कम, मुलायम आणि धारदारही." (नाजूक $\times$ भक्कम, मुलायम $\times$ धारदार)[cite: 4]
• २. "कधी आई आपल्यासाठी ऊबदार शाल असते, तर कधी कणखर ढाल असते." (शाल $\times$ ढाल)[cite: 4]
• ३. "शेजारधर्माचा एक धागा जुळला तर स्नेहाच्या मर्यादा ओलांडतो आणि तुटला तर वैराच्या मर्यादा ओलांडतो." (जुळला $\times$ तुटला, स्नेह $\times$ वैर)[cite: 4]

विद्यार्थ्यांसाठी स्वतः तयार केलेली वाक्ये (सराव):

• १. आनंद $\times$ दुःख: आयुष्यात आनंदाचे क्षण हसवायला येतात, तर दुःखाचे क्षण माणसाला कणखर बनवायला येतात.
• २. सुरुवात $\times$ शेवट: प्रत्येक प्रवासाच्या शेवटामध्येच एका नवीन सुरुवातीचे बीज लपलेले असते[cite: 4].
• ३. कठीण $\times$ सोपे: रस्ता कितीही कठीण असला, तरी जिद्दीच्या बळावर तो सोपा करता येतो.