४. नव्या युगाचे गाणे
मध्यवर्ती कल्पना: अतिशय वेगाने घडणाऱ्या वैज्ञानिक प्रगतीमुळे मानवी जीवनात मोठी क्रांती घडून येत आहे. विज्ञानाच्या पाठिंब्यामुळे शून्यातून नवे विश्व उभारण्याची जिद्द मानवामध्ये निर्माण होत आहे, मानवी जीवनातील दैन्य दूर होत आहे, नव्या प्रगतीच्या आशा पल्लवीत होत आहेत, हे या कवितेतून कवीने स्पष्ट केले आहे.
कडव्यानुसार भावार्थ व शब्दार्थ
कडवे १
अणूरेणूतुनि शब्द प्रगटति... 'चला चला पुढती'
विज्ञानाचा प्रकाश आला घडे दिव्य क्रांती
नवयुग आले प्रभा तयाची पहा दिसत दिव्य
शून्यामधुनी विश्व उभारू जिद्द असे भव्य
भावार्थ: विज्ञानाच्या या नव्या युगात सूक्ष्म अशा अणूरेणूंमधूनही प्रगतीचा आणि पुढे जाण्याचा संदेश मिळतो आहे. विज्ञानाचा प्रकाश चोहीकडे पसरल्यामुळे जीवनात मोठी अन् अलौकिक क्रांती घडून येत आहे. हे नवीन युग आले असून त्याचा दिव्य प्रकाश आपल्याला दिसत आहे. जरी आज काही नसले (शून्य असले), तरी स्वतःच्या मेहनतीने व जिद्दीने नवीन समृद्ध विश्व उभारण्याची मोठी चिकाटी मानवाच्या मनात निर्माण झाली आहे.
कठीण शब्दार्थ:
- अणूरेणू: अतिसूक्ष्म कण
- प्रगटति: प्रकट होतात
- दिव्य: अलौकिक, तेजस्वी
- प्रभा: प्रकाश, तेज
- तयाची: त्याची
- शून्यामधुनी: बिकट परिस्थितीतून
- जिद्द: चिकाटी, पक्का निश्चय
कडवे २
हृदयांतरिच्या अशांततेचा वणवा झणि विझला
उत्कर्षाचा अन् प्रगतीचा मार्ग नवा दिसला
नवी चेतना अंतरि स्फुरली दुबळेपण गेले
नैराश्याच्या होळीमधुनी तेज नवे आले
भावार्थ: माणसाच्या मनात आणि हृदयात चाललेली अशांततेची मोठी आग (वणवा) विज्ञानामुळे अचानक विझून गेली आहे. प्रगतीचा आणि विकासाचा नवीन रस्ता माणसाला सापडला आहे. माणसाच्या मनात (अंतरि) नवी उर्जा व चेतना निर्माण झाली असून सर्व दुबळेपणा नष्ट झाला आहे. नैराश्याची होळी करून त्यातून आशेचे व प्रगतीचे नवीन तेज प्रकट झाले आहे.
कठीण शब्दार्थ:
- हृदयांतरिच्या: मनातील, हृदयातील
- वणवा: मोठी आग
- झणि: पटकन, त्वरित
- उत्कर्ष: प्रगती, विकास
- चेतना: स्फूर्ती, जीवंतपणा
- अंतरि: मनात
- नैराश्य: हताशपणा, उदासपणा
कडवे ३
मानवतेच्या मार्गावरती उठती जरि ज्वाला
अमरत्वाची फुले वेचुनी गुंफूया माला
नको खिन्नता... नको दीनता
नवसूर्य पहा उगवतो
उत्कर्ष पहा झळकतो
संघर्ष पहा बहरतो
नसानसातुन जोश उसळतो नव आशा चित्ती
अणूरेणूतुनि शब्द प्रगटति... 'चला चला पुढती'
भावार्थ: माणसाच्या कल्याणाच्या आणि मानवतेच्या रस्त्यात जरी संकटांच्या ज्वाळा आल्या, तरी आपण चांगल्या व अमर विचारांची फुले एकत्र करून माणुसकीची माळ विणूया. आता मनात कोणतीही उदासीनता (खिन्नता) किंवा लाचारी (दीनता) नको आहे. प्रगतीचा नवसूर्य उगवत आहे, समृद्धी झळकत आहे आणि जीवन जगण्याचा संघर्ष बहरत आहे. प्रत्येक माणसाच्या रक्ताच्या नसानसातून उत्साह आणि मनात नवीन आशा निर्माण होत आहे.
कठीण शब्दार्थ:
- ज्वाला: आगीच्या शिखा, संकटे
- वेचुनी: निवडून, गोळा करून
- गुंफूया: विणूया
- खिन्नता: उदासी, दुःखीपणा
- दीनता: गरिबी, लाचारी
- चित्ती: मनात
- जोश: उत्साह, स्फूर्ती
व्याकरण आणि शब्दसंपत्ती
| प्रकार | उदाहरणे / उत्तर |
|---|---|
| समानार्थी शब्द |
उजेड / तेज = प्रकाश, प्रभा रस्ता = मार्ग उत्साह = जोश, चेतना मन = चित्त |
| विरुद्धार्थी शब्द |
अशांतता × शांतता प्रगती × अधोगती दुबळेपणा × कणखरपणा दीनता × समृद्धी |
| यमक जुळणारे शब्द (Rhyming Words) |
क्रांती - प्रगती दिव्य - भव्य विझला - दिसला गेले - आले ज्वाला - माला |
| वचन / लिंग |
माला (एकवचन) → माळा (अनेकवचन) फूल (एकवचन) → फुले (अनेकवचन) सूर्य (पुल्लिंग), क्रांती (स्त्रीलिंग) |
