PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य
लेखक परिचय: उत्तम कांबळे (१९५६) - प्रसिद्ध लेखक व पत्रकार. 'श्राद्ध', 'अस्वस्थ नायक', 'शेवटून आला माणूस' इत्यादी कादंबऱ्या; 'रंग माणसांचे', 'कथा माणसांच्या' इत्यादी कथासंग्रह प्रसिद्ध आहेत.
पाठाचा मूळ संदर्भ: प्रस्तुत पाठ 'डोंगरासाठी काही फुले' या पुस्तकातून घेतला आहे.
मध्यवर्ती कल्पना: कोसबाडच्या टेकडीवर आदिवासींच्या जीवनात शिक्षणाचा दिवा पेटवणाऱ्या थोर समाजसेविका व शिक्षणतज्ज्ञ अनुताई वाघ यांच्या निःस्वार्थी कार्याचा, त्यागाचा व जीवनप्रवासाचा परिचय या पाठात करून दिला आहे.
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| ज्ञानयज्ञ | ज्ञानाचा अखंड चालणारा पवित्र प्रसार / यज्ञकार्य |
| व्रतस्थ | निश्चयाने किंवा व्रताने बांधलेले जीवन जगणारे |
| भातुकलीचा खेळ | लहान मुलांचा खोटा-खोटा मांडलेला संसाराचा खेळ |
| ज्ञानगंगा | ज्ञानाचा पवित्र प्रवाह / शिक्षणाची गंगा |
| स्थितिशील समाज | परिवर्तन न स्वीकारणारा, जुन्या रूढींना चिकटून राहणारा समाज |
| तप | १२ वर्षांचा कालावधी (पाच-सहा तपे = ६० ते ७२ वर्षे) |
| निरपेक्ष | कोणत्याही फळाची किंवा मानसन्मानाची अपेक्षा न ठेवणारे |
| पाऊलखुणा | कार्याचा आदर्श वारसा / त्यांनी दाखवलेली दिशा |
१. वादळ पचवणे: जीवनातील प्रचंड मोठे संकट धैर्याने सहन करणे.
वाक्यात उपयोग: वयाच्या तेराव्या वर्षी वैधव्य आल्यानंतरही अनुताईंनी दुःखाचे वादळ मोठ्या धैर्याने पचवले.
२. दुःखाचा डोंगर टाचेखाली चिरडणे: संकटांवर व दुःखावर पूर्णपणे मात करणे.
वाक्यात उपयोग: शिक्षणाच्या जिद्दीने गरिबी व दुःखाचा डोंगर टाचेखाली चिरडून रमेश अधिकारी बनला.
३. कर्तृत्वाच्या पंखाखाली आश्रय देणे: आपल्या कार्यातून किंवा सामर्थ्याने गरिबांना व अनाथ मुलांना मायेने सांभाळणे.
वाक्यात उपयोग: अनुताई वाघ यांनी कोसबाडमधील अनेक अनाथ आदिवासी बालकांना आपल्या कर्तृत्वाच्या पंखाखाली आश्रय दिला.
४. पाऊलखुणा जपून ठेवणे: महान व्यक्तींनी दाखवलेल्या मार्गावर चालणे किंवा त्यांचे विचार पुढे नेणे.
वाक्यात उपयोग: राष्ट्रपिता महात्मा गांधींच्या पाऊलखुणा जपून ठेवणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
- (अ) कोसबाडच्या टेकडीवरील समई म्हणून ओळख - अनुताई वाघ
- (आ) रोपट्याचा वटवृक्ष झालेली संस्था - ग्राम बाल शिक्षा केंद्र
- (इ) आयुष्याचा पाया भक्कम करणारे - प्राथमिक शिक्षण
- (ई) भाकरीच्या शोधात आयुष्य गमावणारे - आदिवासी बालक / आदिवासी
| घटना | परिणाम |
|---|---|
| (अ) ताराबाईंनी अनुताईंचे अश्रू पुसले. | अनुताईंनी दुःखाचा डोंगर टाचेखाली चिरडत जिद्दीने स्वतःचे शिक्षण सुरू केले व आदिवासींच्या सेवेचे व्रत घेतले. |
| (आ) ताराबाईंचे निधन. | अनुताई ग्राम बाल शिक्षा केंद्राच्या संचालक झाल्या आणि त्यांनी संस्थेच्या रोपट्याचे वटवृक्षात रूपांतर केले. |
| (इ) अनुताईंचे निधन. | कोसबाडची टेकडी हळहळली, आदिवासींना हुंदके फुटले आणि एका व्रतस्थ जीवन समईची अखेर झाली. |
- १. बालकल्याण
- २. मूकबधिरांसाठी शिक्षण
- ३. महिला विकास कार्यक्रम
- ४. अंधश्रद्धा निर्मूलन
- ५. स्वच्छता व आरोग्य
- ६. कुटुंबकल्याण
अनुताईंनी आदिवासी भागातील पूर्वप्राथमिक शिक्षणासाठी भाषेचे, साहित्याचे आणि अध्यापनाचे अनेक नवनवीन प्रयोग केले. एकाच वेळी त्यांनी बालकल्याण, आरोग्य, अंधश्रद्धा निर्मूलन यांसारखे बहुआयामी कार्य उभे केले, त्यामुळे देश-परदेशांतील कार्यकर्त्यांना या कार्याचे आकर्षण राहिले.
(आ) अनुताईंच्या कामाला प्राथमिक अवस्थेत विरोध झाला, कारण-
आदिवासी समाजात रूढी, परंपरा, अज्ञान आणि अंधश्रद्धा यांचे घट्ट जाळे होते. तसेच तत्कालीन स्थितिशील समाजाला आदिवासींना शिकवणे मान्य नव्हते, म्हणून त्यांच्या कामाला सुरुवातीला विरोध झाला.
- १. भातुकलीचा खेळ: लहान मुलांचा खोटा-खोटा संसार मांडण्याचा खेळ. येथे अनुताईंचा बालवयात झालेला आणि अवघ्या सहा महिन्यांत पतीच्या निधनाने मोडलेला अल्पायुषी संसार.
- २. ज्ञानयज्ञ: लोकांच्या मनातील अज्ञान दूर करण्यासाठी निरपेक्ष वृत्तीने अविरतपणे चालवलेले शिक्षणाचे पवित्र कार्य.
- ३. ज्ञानगंगा: ज्याप्रमाणे गंगेचे पवित्र पाणी सर्वांना पावन करते, त्याप्रमाणे अज्ञानात पिचलेल्या आदिवासींच्या झोपडीपर्यंत पोहोचवलेले शिक्षण.
- ४. पाऊलखुणा: महान व्यक्तींनी घालून दिलेले आदर्श, विचार आणि समाजकार्याची अखंड प्रेरणा देणारा मार्ग.
- (अ) व्रताने स्वतःला बांधणाऱ्या - व्रतस्थ
- (आ) नेमाने स्वतःला बांधणारा - नियमबद्ध / नेमस्त
- (इ) गावातील रहिवासी - ग्रामस्थ
- (ई) तिऱ्हाइताच्या भूमिकेतून बघणारा - तटस्थ
| शब्द | उपसर्ग बदलून विरुद्धार्थी शब्द |
|---|---|
| (१) अनाथ | सनाथ (उपसर्ग: अ → स) |
| (२) दुश्चिन्ह | सुचिन्ह (उपसर्ग: दुश् → सु) |
| (३) सुपीक | नापीक (उपसर्ग: सु → ना) |
| (४) पुरोगामी | प्रतिगामी (उपसर्ग: पुरो → प्रति) |
| (५) स्वदेशी | परदेशी (उपसर्ग: स्व → पर) |
| (६) विजातीय | सजातीय (उपसर्ग: वि → स) |
उत्तर: समई ही मंद आणि शांत प्रकाशाने संपूर्ण मंदिर उजळवून टाकते. ती विजेच्या दिव्याप्रमाणे भपकेबाज किंवा डोळे दिपवणारी नसते. अनुताई वाघ यांनीही प्रसिद्धीचा झगमगाट किंवा पुरस्कारांची हाव न धरता जंगलातील, डोंगरदऱ्यांतील अज्ञानी आदिवासी बालकांच्या आयुष्यात शिक्षणाचा प्रकाश पाडला. स्वतः कष्ट सोसून त्यांनी इतरांचे जीवन उजळले. ज्याप्रमाणे समई अंधाराशी लढा देत तेवत राहते, त्याचप्रमाणे अनुताईंनी आपले संपूर्ण आयुष्य निस्वार्थपणे समाजसेवेसाठी अर्पण केले. म्हणून त्यांना दिलेली समईची उपमा अतिशय सार्थ आणि समर्पक आहे.
(२) 'समई हे सातत्याचे, संयमी वृत्तीचे आणि सामर्थ्याचे प्रतीक आहे'. या विधानाबाबत तुमचे मत स्पष्ट करा.
उत्तर: हे विधान पूर्णपणे सत्य आहे. समई ही शांतपणे, अखंडपणे आणि संयमाने प्रकाश देत राहते. वादळ-वाऱ्यातही ती आपला मार्ग सोडत नाही, हे तिच्यातील सामर्थ्य दर्शवते. व्यक्तीच्या जीवनातही जेव्हा सातत्य, संयम आणि संकटांना सामोरे जाण्याचे सामर्थ्य असते, तेव्हाच तिच्याकडून मोठे कार्य उभे राहते. अनुताईंच्या व्यक्तिमत्त्वात हे तिन्ही गुण ठासून भरलेले होते, म्हणूनच त्या आदिवासी बांधवांच्या जीवनात आशेचा किरण ठरू शकल्या.
लक्षण / व्याख्या: एखादी गोष्ट किंवा विचार पटवून देण्यासाठी त्याच अर्थाचे एखादे समर्पक उदाहरण (दाखला) दिले जाते, तेव्हा 'दृष्टान्त अलंकार' होतो.
वैशिष्ट्ये:
- (१) एखादा विचार किंवा सत्य पटवून देणे.
- (२) तो विचार पटवून देण्यासाठी समर्पक आणि सुप्रसिद्ध उदाहरणाचा वापर करणे.
पाठ्यपुस्तकातील स्वाध्याय कृती (चौकटी पूर्ण करा):
ऐरावत रत्न थोर । त्यासी अंकुशाचा मार ।।" (संत तुकाराम)
- (१) संत तुकाराम परमेश्वराजवळ हे मागणे मागतात - लहानपण
- (२) रत्नासारख्या थोर असलेल्या ऐरावताला सहन करावा लागतो - अंकुशाचा मार
- (३) मुंगीला ही गोष्ट प्राप्त होते - साखरेचा रवा
- (४) संत तुकाराम ही गोष्ट पटवून देतात - लहानपणात/नम्रतेत खरा आनंद आणि मोठेपणात यातना असतात.
- (५) मोठेपणातील यातना या उदाहरणाने पटवून देतात - ऐरावत (इंद्राचा हत्ती)
