PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य
लेखक परिचय: मधुकर धर्मापुरीकर (१९५४) - कथालेखक, ललित लेखक आणि व्यंगचित्रांचे संग्राहक-अभ्यासक. 'अन्कॉमन मॅन आर. के. लक्ष्मण' या पुस्तकास महाराष्ट्र शासनाचा पुरस्कार प्राप्त. 'अप्रूप', 'रूप', 'विश्वनाथ', 'चिनकूल' हे कथासंग्रह आणि 'रेषालेखक वसंत सरवटे', 'हसऱ्या रेषेतून हसवण्याच्या पलीकडले' ही पुस्तके प्रसिद्ध आहेत.
पाठाचा संदर्भ: प्रस्तुत लेख 'वयम् २०१६' च्या दिवाळी अंकातून घेतला आहे.
मध्यवर्ती कल्पना: हास्यचित्र व व्यंगचित्र म्हणजे काय, ती कशी समजून घ्यावीत आणि व्यंगचित्रांमध्ये लहान मुलांचे भावविश्व व शारीरिक ठेवण रेखाटणे किती आव्हानात्मक असते, याचे रसाळ विवेचन लेखकाने विविध नामांकित व्यंगचित्रकारांच्या चित्रांच्या आधारे केले आहे.
| शब्द / संकल्पना | अर्थ |
|---|---|
| कार्टून्स (Cartoons) | विनोदी चित्रे / व्यंगचित्रे |
| स्ट्रीप कार्टून्स (Strip Cartoons) | चित्रमालिका (उदा. चिंटू) |
| सफाईदार रेषा | अतिशय वळणदार, अचूक व रेखीव रेषा |
| हुबेहूब | अगदी जशास तसे, मूळ रूपाप्रमाणे |
| व्यंग | दोष, उणीव, विसंगती |
| बाऊ असणे | अवास्तव भीती असणे |
| भोकाड पसरणे | मोठमोठ्याने रडणे / आक्रंदन करणे |
| हुकूमत असणे | पूर्ण प्रभुत्व किंवा ताबा असणे |
| सूक्ष्म | अतिशय बारीक, खोलवर |
१. थबकणे: आश्चर्य वाटून क्षणभर थांबणे.
वाक्यात उपयोग: रस्त्यावर चालताना अचानक सुंदर व्यंगचित्र दिसताच राहुल थबकला.
२. बाऊ कमी होणे: मनातील अकारण वाटणारी भीती दूर होणे.
वाक्यात उपयोग: शिक्षकांनी सोप्या पद्धतीने शिकवल्यामुळे विद्यार्थ्यांचा गणिताचा बाऊ कमी झाला.
३. भोकाड पसरणे: मोठ्याने रडणे.
वाक्यात उपयोग: हातातील फुगा फुटल्यामुळे लहान मुलाने भोकाड पसरले.
४. हुकूमत मिळवणे: एखाद्या कलेवर किंवा विषयावर पूर्ण प्रभुत्व मिळवणे.
वाक्यात उपयोग: सततच्या सरावाने चित्रकाराने जलरंग चित्रकलेवर हुकूमत मिळवली.
| मुद्दे | हास्यचित्रे | व्यंगचित्रे |
|---|---|---|
| व्याख्या / स्वरूप | सफाईदार रेषांनी काढलेले गमतीदार चित्र म्हणजे हास्यचित्र होय. | हास्यचित्राचा पुढचा टप्पा म्हणजे व्यंगचित्र होय. |
| मुख्य हेतू | केवळ प्रेक्षकांना हसवणे आणि आनंद देणे हा मुख्य हेतू असतो. | हसवण्यासोबतच त्यामागील विचार किंवा सामाजिक विसंगती दाखवणे हा हेतू असतो. |
| वैशिष्ट्य | पाहिल्याबरोबर त्वरित खुदकन हसू येते. | चित्रापाशी थोडे थांबून विचार केल्यावर त्यातील गंभीर किंवा गमतीदार विचार लक्षात येतो. |
- १. व्यंगचित्र केवळ हसवत नाही, तर माणसाला विचार करायला भाग पाडते.
- २. समाजातील विसंगती, व्यक्तींचे दोष किंवा घटनांवर रेषेच्या माध्यमातून मार्मिक भाष्य करते.
- ३. यामध्ये कमीत कमी शब्दांत किंवा शब्दांशिवाय मोठा आशय व्यक्त करण्याची क्षमता असते.
- ४. चित्रातील प्रत्येक रेषेला, पात्राच्या आकाराला व चेहऱ्यावरील भावांना विशिष्ट अर्थ असतो.
निरीक्षण व बारकावे:
या चित्रात दोन भाग दिसतात. पहिल्या भागात एक लहान मुलगा स्टूलवर उभा राहून स्वतःपेक्षा खूप मोठे व्हायोलिन वाजवत आहे. दुसऱ्या भागात तोच मुलगा मोठा झाल्यावर स्वतःच्या आकाराच्या तुलनेत अत्यंत लहान आकाराचे व्हायोलिन वाजवताना दिसतो. दोघांच्या डोक्यावरील केसांची ठेवण आणि भिंतीवरील चित्र एकच आहे, यावरून ती एकच व्यक्ती असल्याचे समजते.
चित्राचा संदेश: लहानपणी मुलांना बाह्य आकाराचे, मोठ्या वस्तूंचे अप्रूप असते; परंतु मोठेपणी ज्ञान आणि कलेचा छंद इतका सूक्ष्म व परिपक्व होतो की बाह्य आकाराचे महत्त्व उरत नाही. हा सखोल विचार या चित्रातून रेबर यांनी अतिशय ताकदीने मांडला आहे.
- १. सूक्ष्म निरीक्षणशक्ती: समाजातील माणसे, त्यांचे चेहरे, शारीरिक हालचाली आणि प्रवृत्ती यांचे बारकाईने निरीक्षण करता आले पाहिजे.
- २. विनोदबुद्धी व संवेदनशीलता: दैनंदिन जीवनातील छोट्या-छोट्या प्रसंगांमधील विसंगती टिपण्याची उत्तम विनोदबुद्धी हवी.
- ३. रेषांवरील प्रभुत्व (चित्रकला): कमीत कमी रेषांमध्ये आणि सफाईदारपणे मानवी भावमुद्रा रेखाटण्याचे कौशल्य हवे.
- ४. सामाजिक जाणीव व वाचन: समाजातील घडामोडींचे भान असल्यास व्यंगचित्राला वैचारिक खोली प्राप्त होते.
- मोठ्या माणसाचे चित्र आकाराने लहान काढले किंवा केवळ दाढी-मिश्या काढल्या नाहीत म्हणजे ते लहान मूल वाटत नाही.
- लहान मुलांचे डोळे, नाक, ओठ, शरीराची ठेवण आणि हाता-पायांची बोटे या प्रत्येकाचे शारीरिक प्रमाण (Proportion) वेगळे असते.
- मुलांच्या चेहऱ्यावरील निरागसता, लाडिकपणा किंवा रडण्या-हसण्यातील सहजता रेषेतून पकडणे हे मोठ्या कौशल्याचे काम असते. त्यामुळे लहान मुलांचे भावविश्व चित्रात हुबेहूब उतरवणे हे व्यंगचित्रकारासाठी मोठे आव्हान असते.
१. शेजारील चित्रात कोणती समस्या प्रतिबिंबित होते?
उत्तर: शेजारील चित्रात तीव्र पिण्याच्या पाण्याची टंचाई आणि पाण्याचे होणारे व्यापारीकरण (पाणी विकत घेण्याची वेळ) ही गंभीर समस्या प्रतिबिंबित होते.
२. ही समस्या का निर्माण झाली असावी?
उत्तर: वाढते प्रदूषण, पाण्याचा अनिर्बंध व बेजबाबदार वापर, वृक्षतोड, भूगर्भातील पाण्याची घटलेली पातळी आणि पावसाचे अनियमित प्रमाण यांमुळे ही समस्या निर्माण झाली आहे.
३. पाण्यासाठी पैसा व वेळ खर्च करावा लागला तर... (कल्पना करा):
उत्तर: जर प्रत्येक थेंब पाण्यासाठी रांगेत उभे राहून वेळ आणि कष्टाचा पैसा खर्च करावा लागला, तर सर्वसामान्य कुटुंबाचे आर्थिक बजेट कोलमडेल. देशाच्या विकासावर आणि आरोग्यावर विपरीत परिणाम होईल व भविष्यात पाण्यासाठी युद्धे होण्याची परिस्थिती उद्भवेल.
४. समस्या दूर करण्यासाठी उपाय:
(अ) पावसाच्या पाण्याचे नियोजन (Rainwater Harvesting) सक्तीचे करणे.
(आ) पाण्याचा अपव्यय टाळणे आणि पुनर्वापर (Recycling) करणे.
(इ) मोठ्या प्रमाणावर वृक्षलागवड व संवर्धन करणे.
५. घोषवाक्ये (Slogans):
• "पाणी हेच जीवन, करूया त्याचे रक्षण!"
• "पाणी अडवा, पाणी जिरवा; भविष्य आपले सुंदर बनवा!"
• "थेंब थेंब पाण्याचा, आधार उद्याच्या जगण्याचा!"
लक्षण / व्याख्या: जेव्हा निसर्गातील निर्जीव किंवा अचेतन वस्तूवर सजीव किंवा मानवी भावनांचा/गुणधर्मांचा आरोप केला जातो (म्हणजेच ती वस्तू माणसासारखी वागते असे वर्णन असते), तेव्हा 'चेतनगुणोक्ती अलंकार' होतो.
वैशिष्ट्ये:
- (१) अचेतन (निर्जीव) वस्तूंना सचेतन (सजीव) मानले जाते.
- (२) त्या वस्तू सजीव प्राण्याप्रमाणे किंवा माणसाप्रमाणे कृती करतात.
अभ्यास उदाहरण १ (समजून घ्या):
तोच अवचित आले सुख ठोठावीत दार ।" (कृ. ब. निकुम्ब)
- (१) अचेतन गोष्टी: दुःख आणि सुख
- (२) अचेतन गोष्टींनी केलेल्या क्रिया: दुःख उशाशी बसले आणि सुख दार ठोठावत आले.
- (३) या क्रिया मानवी आहेत का?: होय, या माणसाप्रमाणे केलेल्या क्रिया आहेत.
अभ्यास कृती २ (चौकटी पूर्ण करा):
- (१) प्रस्तुत उदाहरणातील अचेतन गोष्ट: रजनी (रात्र)
- (२) अचेतन गोष्टीने केलेली कृती: मंगल गीत गाणे (म्हणणे)
- (३) अचेतन गोष्टीने केलेली कृती कशी आहे?: सजीव माणसासारखी / मानवी कृती आहे.
