PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य
पाठाचा संदर्भ: १८५७ साली इंग्रज सत्तेला मुळापासून हादरवून टाकणारा महासंग्राम भारतात घडला. स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकरांनी या राष्ट्रीय उठावाला आपल्या ग्रंथात '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' असे नाव दिले.
मध्यवर्ती कल्पना: हा लढा अचानक घडलेला नसून त्यामागे इंग्रजांच्या शोषक धोरणांविरुद्ध भारतीय समाज, शेतकरी, कारागीर, आदिवासी व सैनिकांच्या मनात वर्षानुवर्षे धुमसत असलेला प्रचंड असंतोष होता. या पाठात १८५७ पूर्वीचे उठाव, लढ्याची कारणे, व्याप्ती, प्रमुख नेते, अपयशाची कारणे आणि त्याचे दूरगामी परिणाम यांचा अभ्यास दिला आहे.
क्रांतिकारक मंगल पांडे
झाशीची राणी लक्ष्मीबाई
सेनापती तात्या टोपे
नानासाहेब पेशवे
बेगम हजरत महल
मुघल बादशहा बहादुरशाह
१. १८५७ पूर्वीचे लढे व असंतोष:
- पाइकांचा उठाव (ओडिशा - १८१७): ओडिशात राजांचे खडे सैनिक असणाऱ्या पाइकांच्या वंशपरंपरागत जमिनी इंग्रजांनी काढून घेतल्या व मिठावर जाचक कर लावले. त्यामुळे बक्षी जगनबंधू विद्याधर यांच्या नेतृत्वाखाली पाइकांनी सशस्त्र उठाव केला.
- शेतकरी लढे: १७७० च्या बंगाल दुष्काळात इंग्रजांचे वर्तन संवेदनशून्य राहिले. त्यामुळे बंगालमध्ये संन्यासी व फकिरांच्या नेतृत्वात शेतकऱ्यांनी लढा दिला.
- उमाजी नाईक यांचे बंड: महाराष्ट्रात उमाजी नाईक यांनी रामोशी व स्थानिक युवकांना एकत्र करून इंग्रजी सत्तेविरुद्ध जाहीरनामा काढून बंड पुकारले. १८३२ मध्ये त्यांना पुण्यात फाशी देण्यात आली.
- आदिवासींचे उठाव: इंग्रजांनी जंगलावरचे अधिकार हिरावल्याने बिहारमधील संथाळ, कोलाम, ओडिशातील गोंड तसेच महाराष्ट्रातील भिल्ल, कोळी व रामोशांनी लढे दिले. कोल्हापुरात गडकऱ्यांनी तर कोकणात फोंड-सावंतांनी लढा दिला.
२. १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्याची कारणे:
- आर्थिक कारणे: नवीन महसूल पद्धतीमुळे शेतकरी नागवला गेला. परदेशी स्वस्त मालामुळे भारतातील पारंपरिक हातमाग व कापड उद्योग दिवाळखोरीत निघाले आणि कारागीर बेकार झाले.
- सामाजिक कारणे: सतीबंदी, विधवा पुनर्विवाह यांसारखे कायदे इंग्रजांनी केले; परंतु हे कायदे आपल्या धार्मिक चालीरीती व संस्कृतीत इंग्रजांचा हस्तक्षेप आहे अशी भावना लोकांत पसरली.
- राजकीय कारणे: लॉर्ड डलहौसीने गैरकारभाराचे कारण सांगून अयोध्येचा नवाब पदच्युत केला, तसेच दत्तकविधान नामंजूर करून सातारा, नागपूर, झाशी ही संस्थाने खालसा केली. यामुळे संस्थानिकांत अविश्वास निर्माण झाला.
- हिंदी सैनिकांतील असंतोष: हिंदी सैनिकांना इंग्रज सैनिकांपेक्षा अत्यंत कमी पगार, भत्ते आणि तुच्छतेची वागणूक मिळे. सैन्यात सुभेदारापेक्षा वरचे पद त्यांना दिले जात नव्हते.
- तात्कालिक कारण: १८५६ मध्ये सैन्याला दिलेल्या नव्या 'एन्फिल्ड' बंदुकीच्या काडतुसांवरील आवरण दाताने तोडावे लागे. या आवरणाला गाय व डुकराची चरबी लावली असल्याची बातमी पसरल्याने हिंदू व मुस्लिम सैनिकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या.
३. उठावाची सुरुवात व व्याप्ती:
- वणवा पेटला: बराकपूर छावणीत मंगल पांडे यांनी ब्रिटिश अधिकाऱ्यावर गोळी झाडून अन्यायाचा प्रतिकार केला. त्यांना फाशी देण्यात आली.
- मेरठ ते दिल्ली: मेरठमधील सैनिकांनी बंड करून दिल्लीकडे कूच केले. १२ मे १८५७ रोजी दिल्ली जिंकून मुघल बादशहा बहादुरशाह यांना भारताचे सम्राट म्हणून घोषित केले.
- लढ्याचे प्रमुख नेतृत्व: कानपूरमध्ये नानासाहेब पेशवे व तात्या टोपे, झाशीमध्ये राणी लक्ष्मीबाई, लखनौमध्ये बेगम हजरत महल, बिहारमध्ये कुंवरसिंह आणि रोहिलखंडात मौलवी अहमदउल्ला यांनी लढा दिला.
- महाराष्ट्रातील उठाव: साताऱ्यात छत्रपतींचे वारसदार शहाजी प्रतापसिंह व रंगो बापूजी गुप्ते, कोल्हापुरात चिमासाहेब, नरगुंदला बाबासाहेब भावे, खानदेशात कजारसिंग यांच्या नेतृत्वात भिल्लांनी (ज्यात ४०० स्त्रिया होत्या) लढा दिला.
४. लढ्याचे परिणाम:
- कंपनी राजवटीचा अंत: १८५८ मध्ये ब्रिटिश पार्लमेंटने कायदा करून ईस्ट इंडिया कंपनीची राजवट बरखास्त केली. भारताची सत्ता थेट ब्रिटिश पार्लमेंटकडे गेली. गव्हर्नर जनरल पद जाऊन व्हाइसरॉय पद आले (लॉर्ड कॅनिंग हा पहिला व्हाइसरॉय). तसेच इंग्लंडमध्ये भारतमंत्री हे पद निर्माण झाले.
- राणीचा जाहीरनामा (१८५८): राणी व्हिक्टोरियाने जाहीरनाम्यात जात, धर्म, वंशावरून भेदभाव न करणे, नोकऱ्या गुणवत्तेवर देणे आणि संस्थाने खालसा न करण्याचे आश्वासन दिले.
- सैन्याची पुनर्रचना: सैन्यात इंग्रजी सैनिकांचे प्रमाण वाढवले, तोफखाना पूर्णपणे इंग्रजांकडे ठेवला आणि उठाव होऊ नये म्हणून सैन्याची जातवार विभागणी केली.
- धोरणात्मक बदल: भारतीयांमध्ये ऐक्य होऊ नये म्हणून ब्रिटिशांनी 'फोडा आणि राज्य करा' (Divide and Rule) हे कुटील सूत्र अंमलात आणले.
| लढ्याचे केंद्र | प्रमुख नेतृत्व |
|---|---|
| दिल्ली | मुघल बादशहा बहादुरशाह जफर व सेनापती बख्तखान |
| कानपूर | नानासाहेब पेशवे व सेनापती तात्या टोपे |
| झाशी | राणी लक्ष्मीबाई |
| लखनौ (अयोध्या) | बेगम हजरत महल व मौलवी अहमदउल्ला |
| बिहार (जगदीशपूर) | कुंवरसिंह |
| सातारा (महाराष्ट्र) | शहाजी प्रतापसिंह व रंगो बापूजी गुप्ते |
| खानदेश (महाराष्ट्र) | कजारसिंग (भिल्लांचे नेतृत्व) |
(कंसातील पर्याय: उमाजी नाईक, स्वातंत्र्यसमर, लॉर्ड डलहौसी, भारतमंत्री, तात्या टोपे)
(१) स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी १८५७ च्या लढ्याला ............... हे नाव दिले.
उत्तर: स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी १८५७ च्या लढ्याला स्वातंत्र्यसमर हे नाव दिले.
(२) रामोशी बांधवांना संघटित करून ............... यांनी इंग्रजांविरुद्ध बंड केले.
उत्तर: रामोशी बांधवांना संघटित करून उमाजी नाईक यांनी इंग्रजांविरुद्ध बंड केले.
(३) १८५७ च्या लढ्यानंतर भारताविषयी कारभार करण्यासाठी ............... हे पद इंग्लंडच्या शासनात निर्माण करण्यात आले.
उत्तर: १८५७ च्या लढ्यानंतर भारताविषयी कारभार करण्यासाठी भारतमंत्री हे पद इंग्लंडच्या शासनात निर्माण करण्यात आले.
(४) भारतातील संस्थाने ............... या गव्हर्नर जनरलने खालसा केली.
उत्तर: भारतातील संस्थाने लॉर्ड डलहौसी या गव्हर्नर जनरलने खालसा केली.
(१) इंग्रजांविरुद्ध पाइकांनी सशस्त्र उठाव केला.
कारण:
- ओडिशात पूर्वीच्या राजांच्या सैन्यातील खड्या सैनिकांना 'पाईक' म्हटले जाई. राजे त्यांना कसण्यासाठी मोफत जमिनी देत आणि युद्धाच्या वेळी पाइक राजांच्या बाजूने लढत असत.
- इ.स. १८०३ मध्ये इंग्रजांनी ओडिशा जिंकून घेतले आणि पाइकांच्या वंशपरंपरागत कसल्या जाणाऱ्या जमिनी काढून घेतल्या.
- त्याचबरोबर इंग्रजांनी लावलेल्या अतिरिक्त करांमुळे मिठाच्या किमती वाढून सर्वसामान्य लोकांचे जगणे कठीण झाले.
- या अन्यायामुळे संतापून बक्षी जगनबंधू विद्याधर यांच्या नेतृत्वाखाली १८१७ मध्ये पाइकांनी इंग्रजांविरुद्ध सशस्त्र उठाव केला.
(२) हिंदू व मुस्लीम सैनिकांमध्ये असंतोष निर्माण झाला.
कारण:
- इंग्रजांनी १८५६ साली हिंदी सैनिकांना लांब पल्ल्याच्या नवीन 'एन्फिल्ड' बंदुका वापरण्यासाठी दिल्या.
- या बंदुकीत भरल्या जाणाऱ्या काडतुसांचे वरचे आवरण सैनिकांना दाताने तोडावे लागत असे.
- या आवरणाला गायीची आणि डुकराची चरबी लावलेली असते अशी बातमी सैन्यामध्ये वाऱ्यासारखी पसरली.
- गायी हिंदू धर्मात पवित्र मानली जाते, तर डुक्कर इस्लाम धर्मात निषिद्ध मानले जाते; यामुळे चरबीयुक्त काडतुसांमुळे दोघांच्याही धार्मिक भावना दुखावल्या गेल्याने सैनिकांमध्ये तीव्र असंतोष निर्माण झाला.
(३) भारतीय सैनिकांचा इंग्रज सैन्यापुढे निभाव लागला नाही.
कारण:
- भारतीय सैनिकांकडे असीम शौर्य आणि देशभक्ती होती, परंतु त्यांच्याकडे आधुनिक युद्धतंत्र आणि लष्करी डावपेचांचा अभाव होता.
- उठावकऱ्यांकडे पुरेशी आधुनिक शस्त्रास्त्रे आणि दारूगोळा नव्हता, याउलट इंग्रजांकडे अद्ययावत शस्त्रास्त्रे, तोफा आणि भरपूर दारूगोळा होता.
- इंग्रजांकडे शिस्तबद्ध सैन्य, अनुभवी सेनानी आणि दळणवळणाची आधुनिक साधने (रेल्वे, तारायंत्र) असल्याने त्यांच्या सैन्याच्या हालचाली अतिशय वेगवान होत असत.
- या लष्करी असमतोलामुळे भारतीय सैनिकांचा इंग्रज सैन्यापुढे निभाव लागू शकला नाही.
(४) स्वातंत्र्यलढ्यानंतर भारतीय लष्करी तुकड्यांची जातवार विभागणी करण्यात आली.
कारण:
- १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात हिंदू, मुस्लिम आणि वेगवेगळ्या जातींचे सैनिक एकत्र आल्यामुळे त्यांनी इंग्रज सत्तेला मोठे आव्हान दिले होते.
- भविष्यात भारतीय सैनिक पुन्हा एकत्र येऊन इंग्रजी सत्तेविरुद्ध असा उठाव किंवा बंड करू नयेत, याची काळजी ब्रिटिशांना घ्यायची होती.
- भारतीय सैनिकांमध्ये एकतेची भावना निर्माण न होता त्यांच्यात दुही व अविश्वास राहावा, यासाठी इंग्रजांनी 'फोडा आणि राज्य करा' या नीतीचा वापर सैन्यातही केला. म्हणूनच लष्कराची रचना जातवार तुकड्यांमध्ये करण्यात आली.
(५) इंग्रजांनी भारतीय उद्योगधंद्यांवर जाचक कर बसवले.
कारण:
- औद्योगिक क्रांतीमुळे इंग्लंडच्या कारखान्यांमध्ये यंत्रांच्या सहाय्याने मोठ्या प्रमाणावर पक्का माल तयार होत होता.
- हा तयार माल भारतात खपवून प्रचंड आर्थिक नफा मिळवणे हे ब्रिटिशांचे मुख्य व्यापारी धोरण होते.
- इंग्लंडमधून भारतात येणाऱ्या मालावर इंग्रज सरकारने अगदी नाममात्र कर लावला, तर भारतातील स्थानिक मालावर व उद्योगधंद्यांवर जाचक कर लादले.
- भारतीय हस्तकला व पारंपरिक उद्योग बंद पडावेत आणि भारताने केवळ इंग्लंडसाठी कच्च्या मालाचा पुरवठादार व हक्काची बाजारपेठ बनावे, यासाठी इंग्रजांनी हे जाचक कर बसवले.
(१) १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यामागे कोणती सामाजिक कारणे होती?
उत्तर:
- धार्मिक व रूढी-परंपरांत हस्तक्षेप: इंग्रज आपल्या परंपरा, रूढी आणि चालीरीतींमध्ये अवाजवी हस्तक्षेप करत आहेत अशी भावना सर्वसामान्य भारतीयांच्या मनात निर्माण झाली.
- सुधारणा कायद्यांविषयी गैरसमज: ब्रिटिशांनी केलेले सतीबंदी, विधवा पुनर्विवाह यांसारखे कायदे जरी सामाजिक दृष्टीने सुधारक असले, तरी ते आपल्या पूर्वापार जीवनपद्धतीत ढवळाढवळ करत आहेत असे लोकांना वाटू लागले.
- तुच्छतेची वागणूक: इंग्रज अधिकारी भारतीयांना हीन दर्जाचे समजत आणि त्यांच्याशी तुच्छतेने व अपमानास्पद पद्धतीने वागत असत. या सर्व सामाजिक कारणांमुळे लोकांमध्ये संताप वाढत गेला.
(२) १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात भारतीयांना अपयश का आले?
उत्तर: १८५७ चा लढा खालील कारणांमुळे अयशस्वी ठरला:
- लढ्याचा प्रसार मर्यादित राहणे: हा लढा संपूर्ण भारतात एकाच वेळी पसरला नाही. उत्तर भारतात तीव्रता जास्त होती, तर पंजाब, राजपुताना, बंगालचा काही भाग व ईशान्य भारत लढ्यापासून अलिप्त राहिला.
- सर्वमान्य नेतृत्वाचा अभाव: संपूर्ण भारताला एका सूत्रात बांधू शकेल अशा सर्वमान्य केंद्रीय नेतृत्वाचा अभाव असल्याने इंग्रजांविरुद्ध एकसंध रणनीती आखता आली नाही.
- राजे-रजवाड्यांच्या पाठिंब्याचा अभाव: काही देशभक्त राजे सोडले तर बहुतांश संस्थानिकांनी इंग्रजांशी निष्ठा राखली आणि लढ्याला पाठिंबा दिला नाही.
- लष्करी डावपेच व साधनांची कमतरता: उठावकऱ्यांकडे आधुनिक शस्त्रास्त्रे आणि पुरेशी आर्थिक ताकद नव्हती; तर इंग्रजांकडे अनुभवी सेनानी, शि
🖼️ १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख क्रांतिकारक व नेतृत्व
क्रांतिकारक मंगल पांडे
झाशीची राणी लक्ष्मीबाई
सेनापती तात्या टोपे
नानासाहेब पेशवे
बेगम हजरत महल
मुघल बादशहा बहादुरशाह
