PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम |मार्गदर्शक : इमरान खान सर | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य
पाठाचा विषय: भारतात ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना, सत्ताविस्तार आणि ब्रिटिशांच्या प्रशासकीय, आर्थिक, सामाजिक व सांस्कृतिक धोरणांचे भारतावर झालेले दूरगामी परिणाम.
मध्यवर्ती कल्पना: इंग्रजांनी भारतात केवळ राजकीय वर्चस्व प्रस्थापित केले नाही, तर नवी प्रशासकीय चौकट (नोकरशाही, न्यायसंस्था, पोलीस), आर्थिक धोरणे (जमीन महसूल, शेतीचे व्यापारीकरण), दळणवळण साधने (रेल्वे, तारायंत्र) आणि पाश्चात्त्य शिक्षण सुरू करून संपूर्ण भारतीय समाजजीवनात आमूलाग्र बदल घडवून आणले.
१. ब्रिटिश सत्ताविस्तार व मराठ्यांचा पाडाव:
- इंग्रजांचा शिरकाव: नारायणरावांच्या मृत्यूनंतर रघुनाथरावाने पेशवेपदाच्या लालसेपोटी इंग्रजांची मदत मागितली, त्यामुळे मराठ्यांच्या अंतर्गत राजकारणात इंग्रजांचा शिरकाव झाला.
- मराठा-इंग्रज युद्धे: इंग्रज व मराठ्यांमध्ये तीन युद्धे (१७७४ ते १८१८) झाली. १७८२ मध्ये 'सालबाईचा तह' होऊन पहिले युद्ध संपले. १८१८ मध्ये दुसऱ्या बाजीरावाचा पराभव होऊन मराठ्यांची सत्ता संपुष्टात आली.
- तैनाती फौज (१७९८): लॉर्ड वेलस्लीने तैनाती फौजेचे धोरण आणले. भारतीय राजांनी स्वतःच्या संरक्षणासाठी इंग्रजी सैन्य ठेवावे, खर्चासाठी रोख रक्कम किंवा प्रदेश द्यावा आणि रेसिडेंट दरबारी ठेवावा अशा अटी घालून संस्थानिकांचे स्वातंत्र्य हिरावून घेतले. १८०२ चा 'वसईचा तह' हा तैनाती फौजेचाच करार होता.
- सातारा राज्य खालसा: सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह यांना पदच्युत करून काशी येथे ठेवले. त्यांचे कारभारी रंगो बापूजी गुप्ते यांनी लंडनमध्ये दाद मागण्याचा प्रयत्न केला; मात्र १८४८ मध्ये लॉर्ड डलहौसीने दत्तकविधान नामंजूर करून सातारा राज्य खालसा केले.
२. ब्रिटिश प्रशासनाचे प्रमुख आधारस्तंभ:
- मुलकी नोकरशाही: लॉर्ड कॉर्नवालिस याने प्रशासकीय नोकरशाहीची निर्मिती केली. जिल्ह्याचा प्रमुख 'जिल्हाधिकारी' (Collector) असे. अधिकाऱ्यांची भरती 'आय.सी.एस.' (ICS) या स्पर्धा परीक्षेद्वारे केली जाई.
- लष्कर व पोलीस दल: प्रदेशांचे रक्षण करणे, नवे प्रदेश जिंकणे व अंतर्गत उठाव मोडून काढणे ही लष्कराची कामे होती. देशात कायदा व सुव्यवस्था राखण्याचे काम पोलीस दलाकडे होते.
- न्यायसंस्था व कायद्यापुढील समानता: लॉर्ड मेकॉलेच्या विधिसमितीने कायद्याची संहिता तयार करून देशभरात एकच कायदा लागू केला व 'कायद्यापुढे सर्व समान आहेत' हे तत्त्व रूढ केले.
३. आर्थिक धोरणे व शेती:
- नवे जमीन महसूल धोरण: जमिनीच्या मोजणीनुसार शेतसारा रोख रकमेत आणि ठरलेल्या वेळेत भरण्याची सक्ती केली गेली. सारा न भरल्यास जमीन जप्त करण्याची तरतूद केली.
- शेतीचे व्यापारीकरण: घरच्या गरजेपुरते अन्नधान्य पिकवण्याऐवजी नफा मिळवून देणारी कापूस, नीळ, तंबाखू, चहा यांसारखी नगदी/व्यापारी पिके घेण्यावर इंग्रजांनी भर दिला.
- पारंपरिक उद्योगांचा ऱ्हास: इंग्लंडमधील यंत्रांवर स्वस्त तयार झालेला माल कमी शुल्कात भारतात आला, त्यामुळे हातावर चालणारे भारतातील पारंपरिक हातमाग व हस्तकला उद्योग बंद पडले.
४. वाहतूक, उद्योग व सामाजिक सुधारणा:
- वाहतूक व दळणवळण: १८५३ मध्ये भारतात पहिली 'मुंबई ते ठाणे' रेल्वे सुरू झाली. याच वर्षी तारायंत्र (टेलिग्राफ) व डाकव्यवस्था सुरू झाली.
- भारतीय उद्योगांची सुरुवात: १८५४ मध्ये कावसजी नानाभॉय दावर यांनी मुंबईत पहिली कापड गिरणी सुरू केली. १९०७ मध्ये जमशेदजी टाटा यांनी जमशेदपूर येथे 'टाटा आयर्न अँड स्टील' (TISCO) कंपनी उभारली.
- कायदे व शिक्षण: १८२९ मध्ये लॉर्ड विल्यम बेंटिंकने सतीबंदीचा कायदा केला. १८५६ मध्ये लॉर्ड डलहौसीने विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता दिली. १८३५ मध्ये लॉर्ड मेकॉलेच्या शिफारशीने इंग्रजी शिक्षण सुरू झाले व १८५७ मध्ये मुंबई, कोलकाता, मद्रास येथे विद्यापीठे स्थापन झाली.
| संकल्पना / शब्द | ऐतिहासिक संदर्भ व अर्थ |
|---|---|
| दुहेरी राज्यव्यवस्था | रॉबर्ट क्लाईव्हने बंगालमध्ये सुरू केलेली व्यवस्था; महसूल कंपनीकडे व शांतता-सुव्यवस्था नवाबाकडे. |
| तैनाती फौज | लॉर्ड वेलस्लीने भारतीय सत्ताधीशांवर लादलेली लष्करी मदतीची व राजकीय नियंत्रणाची जाचक पद्धत. |
| खालसा धोरण | लॉर्ड डलहौसीने दत्तक वारसा नामंजूर करून संस्थाने थेट ब्रिटिश राज्यात विलीन करण्याचे आक्रमक धोरण. |
| नगदी पिके | बाजारपेठेत विकून त्वरित नफा मिळवून देणारी पिके (उदा. कापूस, नीळ, तंबाखू, चहा). |
| रेसिडेंट | तैनाती फौजेच्या करारानुसार भारतीय राजांच्या दरबारात राहणारा ब्रिटिशांचा राजकीय प्रतिनिधी. |
(१) पोर्तुगीज, ..............., फ्रेंच, ब्रिटिश हे भारताची बाजारपेठ काबीज करण्याच्या सत्तास्पर्धेत उतरले.
(अ) ऑस्ट्रियन (ब) डच (क) जर्मन (ड) स्वीडीश
उत्तर: पोर्तुगीज, डच, फ्रेंच, ब्रिटिश हे भारताची बाजारपेठ काबीज करण्याच्या सत्तास्पर्धेत उतरले.
(२) १८०२ मध्ये ............... पेशव्याने इंग्रजांशी तैनाती फौजेचा करार केला.
(अ) थोरले बाजीराव (ब) सवाई माधवराव (क) पेशवे नानासाहेब (ड) दुसरा बाजीराव
उत्तर: १८०२ मध्ये दुसरा बाजीराव पेशव्याने इंग्रजांशी तैनाती फौजेचा करार केला.
(३) जमशेदजी टाटा यांनी ............... येथे टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीचा पोलाद निर्मितीचा कारखाना स्थापन केला.
(अ) मुंबई (ब) कोलकाता (क) जमशेदपूर (ड) दिल्ली
उत्तर: जमशेदजी टाटा यांनी जमशेदपूर येथे टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीचा पोलाद निर्मितीचा कारखाना स्थापन केला.
(१) मुलकी नोकरशाही:
- भारतात इंग्रजी सत्ता मजबूत व दृढ करण्यासाठी लॉर्ड कॉर्नवालिस याने प्रशासनात मुलकी नोकरशाहीची निर्मिती केली.
- प्रशासनाच्या सोयीसाठी ताब्यातील मुलुखाची जिल्हावार विभागणी करण्यात आली. जिल्हाधिकारी हा जिल्हा शासनाचा प्रमुख बनवला गेला.
- महसूल गोळा करणे, न्याय देणे आणि जिल्ह्यात शांतता व सुव्यवस्था राखणे ही जिल्हाधिकाऱ्याची मुख्य कर्तव्ये असत.
- या अधिकाऱ्यांची भरती 'आय.सी.एस.' (इंडियन सिव्हिल सर्व्हिसेस) या खुल्या स्पर्धा परीक्षेद्वारे केली जात असे.
(२) शेतीचे व्यापारीकरण:
- इंग्रजी राजवटीपूर्वी भारतीय शेतकरी प्रामुख्याने स्वतःच्या घरासाठी आणि गावाची गरज भागवण्यासाठी अन्नधान्य पिकवत असत.
- इंग्रज सरकारने स्वतःच्या देशातील कारखान्यांसाठी कापूस, नीळ, तंबाखू, चहा इत्यादी नगदी पिकांना प्रोत्साहन दिले.
- अशा प्रकारे अन्नधान्याच्या लागवडीपेक्षा केवळ नफा मिळवून देणारी व्यापारी पिके घेण्यावर जो भर दिला गेला, त्या प्रक्रियेला 'शेतीचे व्यापारीकरण' असे म्हणतात.
(३) इंग्रजांची आर्थिक धोरणे:
- औद्योगिक क्रांतीमुळे इंग्लंडमध्ये भांडवलशाही अर्थव्यवस्था रूढ झाली होती. या व्यवस्थेला पोषक ठरेल अशीच आर्थिक धोरणे इंग्रजांनी भारतात राबवली.
- भारताचा वापर केवळ कच्चा माल मिळवण्याचा स्रोत आणि इंग्लंडच्या तयार पक्क्या मालाची हक्काची बाजारपेठ म्हणून करण्यात आला.
- या धोरणांमुळे इंग्लंडचे भले झाले, परंतु भारताचे मात्र प्रचंड आर्थिक शोषण होऊन येथील संपत्ती इंग्लंडकडे वाहून गेली.
(१) भारतातील शेतकरी कर्जबाजारी झाले.
कारण:
- इंग्रजांनी जमिनीची मोजणी करून शेतसारा रोख रकमेत आणि ठरलेल्या मुदतीतच भरण्याची सक्ती केली. सारा वेळेत न भरल्यास जमीन जप्त करण्याचा नियम केला.
- ठरलेल्या वेळेत सारा भरण्यासाठी शेतकरी येईल त्या पडत्या किमतीला आपला माल व्यापारी व दलालांना विकू लागले.
- दुष्काळात किंवा पिकांचे नुकसान झाल्यावर शेतसारा भरण्यासाठी सावकाराकडे जमिनी गहाण ठेवून चढ्या व्याजाने कर्ज घ्यावे लागे.
- कर्जफेड न झाल्याने शेतजमिनी विकाव्या लागल्या. जमीनदार, सावकार, व्यापारी आणि इंग्रज सरकार यांच्या संयुक्त शोषणामुळे भारतीय शेतकरी पूर्णपणे कर्जबाजारी झाला.
(२) भारतातील जुन्या उद्योगधंद्यांचा ऱ्हास झाला.
कारण:
- भारतातून इंग्लंडला पाठवल्या जाणाऱ्या मालावर इंग्रज सरकार जबर जकात (कर) आकारत असे.
- उलट इंग्लंडमधून भारतात आयात होणाऱ्या मालावर अतिशय कमी कर लावला जात असे.
- इंग्लंडमधील माल हा यंत्रांवर मोठ्या प्रमाणावर आणि कमी खर्चात तयार झाल्यामुळे तो भारतीय हाताने बनवलेल्या मालापेक्षा स्वस्त असे.
- या स्वस्त मालाशी स्पर्धा करणे भारतीय कारागिरांना शक्य झाले नाही, परिणामी भारतातील पारंपरिक हातमाग व कारागिरीचे उद्योगधंदे बंद पडून कारागीर बेकार झाले.
| व्यक्ती | कार्ये |
|---|---|
| लॉर्ड कॉर्नवालिस | भारतात मुलकी नोकरशाहीची निर्मिती केली. |
| लॉर्ड विल्यम बेंटिंक | सतीबंदीचा कायदा केला (१८२९). |
| लॉर्ड डलहौसी | विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता देणारा कायदा केला (१८५६). |
| विल्यम जोन्स | 'एशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगाल'ची स्थापना केली (१७८४). |
