PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य
विषय: मराठी (कुमारभारती) | वर्ग: १० वी
६. वस्तू (कवी: द. भा. धामणस्कर)
कवितेची मध्यवर्ती कल्पना: ही कविता 'मुक्तछंद' या प्रकारातील आहे. कोणत्याही निर्जीव समजल्या जाणाऱ्या वस्तूंशी मानवी भावना जोडली गेली, की ती वस्तू अनमोल ठरते. वस्तू माणसाला आयुष्यभर आणि त्यानंतरही आठवणींच्या रूपाने साथ देतात. त्यामुळे वस्तूंना केवळ वापरण्याची गोष्ट न मानता त्यांच्याशी स्नेहाचे, संवेदनशीलतेचे आणि जिव्हाळ्याचे नाते जपावे; वस्तूंशी सन्मानाने आणि कृतज्ञतेने वागावे, हा संदेश कवीने या कवितेतून दिला आहे.
सविस्तर शब्दार्थ (Digest Pattern)
| शब्द | सविस्तर अर्थ | शब्द | सविस्तर अर्थ |
|---|---|---|---|
| कदाचित | बहुधा, बहुदा असावे | लाडावून ठेवणे | कौतुक करणे, लाड पुरवणे, जपून ठेवणे |
| प्रचंड | खूप जास्त, अतिशय | स्नेह | प्रेम, जिव्हाळा, आपुलकी |
| सुखावतात | आनंदी होतात, समाधानी होतात | आयुष्य | जीवन, अस्तित्व |
| निखालस | अगदी खरे, स्पष्टपणे, निःसंशय | कृतज्ञतापूर्ण | उपकाराची जाणीव असणारा, आदरयुक्त |
| सेवक | सेवा करणारा, चाकर, गुलाम | हक्क | अधिकार |
| मान | आदर, सन्मान, प्रतिष्ठा | शाबूत ठेवणे | टिकवून ठेवणे, सुरक्षित ठेवणे |
| निष्कासित करणे | जागेवरून हलवणे, पदच्युत करणे, काढून टाकणे | हमी | शाश्वती, भरवसा, बांधीलकी |
वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ
- सुखावणे: खूप आनंद होणे.
- मान देणे: आदर दाखवणे, सन्मान करणे.
- निष्कासित करणे: जागेवरून हुसकावून लावणे / हलवणे.
- हमी देणे: बांधीलकी व्यक्त करणे / विश्वास देणे.
- लाडावून ठेवणे: अतिशय कौतुकाने सांभाळणे.
- स्नेह जपणे: प्रेम किंवा आपुलकीचे नाते टिकवणे.
- हक्क शाबूत ठेवणे: अधिकार कायम राखणे / टिकवून ठेवणे.
कडवेनिहाय सविस्तर भावार्थ
"वस्तूंना जीव नसेलही कदाचित, पण । जीव नसल्यासारखे वागवू नये त्यांना । वस्तूंना मनही नसेल कदाचित, पण ते । असल्यासारखे वागलो तर वस्तू । प्रचंड सुखावतात ।"
सविस्तर भावार्थ: कवी म्हणतात की, वस्तूंमध्ये माणसासारखा सजीव जीव नसेलही. पण म्हणून त्यांना निर्जीव आणि तुच्छ समजून बेफिकिरीने किंवा अमानुषपणे वागवू नये. वस्तूंना माणसासारखे संवेदनशील मन नसेलही; पण जर आपण त्यांच्याशी संवेदनशीलतेने वागलो, त्यांना मन असल्यासारखे जपले, तर त्या वस्तूंना खूप आनंद होतो, त्या प्रचंड सुखावतात.
"वस्तू निखालस सेवकच असतात आपल्या, । तरीही बरोबरीचाच मान दयावा त्यांना । वस्तूंना वेगळी, स्वतंत्र खोली नको असते, । त्यांना फक्त 'आपल्या मानलेल्या' जागेवरून । निष्कासित न होण्याची हमी दया ।"
सविस्तर भावार्थ: वस्तू आयुष्यभर आपली कामे करतात, त्या खरोखर आपल्या सेवकांसारख्या असतात. परंतु, त्यांना तुच्छ न मानता आपल्या बरोबरीचा, सन्मानाचा मान दिला पाहिजे. वस्तूंना राहण्यासाठी माणसांसारखी वेगळी, स्वतंत्र खोली नको असते; त्यांची एवढीच छोटीशी अपेक्षा असते की, त्यांना ज्या जागेवर ठेवले आहे, त्या त्यांच्या 'आपल्या मानलेल्या' हक्काच्या जागेवरून अचानक काढून टाकले (निष्कासित केले) जाणार नाही, याची त्यांना फक्त खात्री (हमी) द्यावी.
"वस्तूंनाही असते आवड स्वच्छ राहण्याची, । हे हातांना लक्षात ठेवायला सांगा । वस्तूंना जपावे, लाडावूनही ठेवावे त्यापुढे जाऊन । त्याच जिवंत ठेवणार आहेत आपला स्नेह । नंतरच्या काळातही ।"
सविस्तर भावार्थ: माणसांप्रमाणेच वस्तूंनाही स्वच्छ राहण्याची आवड असते. म्हणून, आपले घाणेरडे किंवा मळलेले हात वस्तूंना लावू नयेत, ही गोष्ट मानवी हातांनी नेहमी लक्षात ठेवली पाहिजे. वस्तूंना फक्त वापरून सोडून देऊ नये, तर त्यांना मायेने जपावे आणि लाडावून ठेवावे. कारण, आपण या जगात नसतानाही (नंतरच्या काळातही) आपल्या जुन्या आठवणी आणि आपला स्नेह जिवंत ठेवण्याचे काम याच वस्तू करत असतात.
"आयुष्य संपले की वस्तूंनाही आजवरच्या । हक्काच्या घरात राहू देत नाहीत, तेव्हा । कृतज्ञतापूर्ण निरोपाचा त्यांचा हक्क । शाबूत ठेवावा ।"
सविस्तर भावार्थ: जेव्हा वस्तू जुन्या होतात, मोडतात किंवा त्यांचे आयुष्य संपते, तेव्हा माणूस त्यांना पूर्वीच्या हक्काच्या जागेवर राहू देत नाही (अडगळीत किंवा कचऱ्यात टाकतो). परंतु, ज्या वस्तूंनी आयुष्यभर आपली सेवा केली, त्यांना फेकून देताना किंवा निरोप देताना कृतज्ञतेने (आदरपूर्वक) निरोप दिला पाहिजे. त्यांचा हा कृतज्ञतापूर्ण निरोपाचा हक्क आपण नेहमी जपला आणि शाबूत ठेवला पाहिजे.
व्याकरण (Grammar Section)
१. लिंग बदला / ओळखा:
- वस्तू = ती वस्तू (स्त्रीलिंगी)
- सेवक = तो सेवक (पुल्लिंगी) $\rightarrow$ सेविक (स्त्रीलिंगी)
- हात = तो हात (पुल्लिंगी)
- घर = ते घर (नपुंसक लिंगी)
२. वचन बदला:
- वस्तू $\rightarrow$ वस्तू (अनेकवचन)
- सेवक $\rightarrow$ सेवक (अनेकवचन)
- खोली $\rightarrow$ खोल्या
- हात $\rightarrow$ हात
- घर $\rightarrow$ घरे
३. शब्दसिद्धी:
- उपसर्गघटित शब्द: निखालस, निष्कासित, सुखावतात.
- प्रत्ययघटित शब्द: कृतज्ञतापूर्ण, स्वतंत्र.
पाठ्यपुस्तकातील संपूर्ण स्वाध्याय (सविस्तर उत्तरांसह)
प्र. १. आकृत्या पूर्ण करा.
- (अ) वस्तूंची माणसासारखी असणारी वैशिष्ट्ये:
(१) वस्तूंना माणसासारखे मन असल्यासारखे वागवल्यास त्या सुखावतात.
(२) वस्तूंना स्वच्छ राहण्याची आवड असते.
(३) वस्तूंना स्वतःची 'आपली मानलेली' हक्काची जागा प्रिय असते.
(४) वस्तू नंतरच्या काळातही माणसाचा स्नेह जिवंत ठेवतात. - (आ) वस्तूंजवळ माणसांसारख्या नसणाऱ्या गोष्टी:
(१) सजीव जीव नसणे.
(२) स्वतःचे स्वतंत्र मन नसणे.
(३) स्वतःची स्वतंत्र खोली मागणारी वृत्ती नसणे. - (इ) कवीने वस्तूंवर मानवी भावनांचे केलेले आरोप:
(१) वस्तूंना माणसासारखा सन्मान/मान हवा असतो.
(२) वस्तूंना हक्काच्या जागेवरून निष्कासित न होण्याची हमी हवी असते.
(३) वस्तूंना स्वच्छतेची आवड असते.
(४) वस्तूंना कृतज्ञतापूर्ण निरोपाचा हक्क हवा असतो.
प्र. २. कारणे लिहा.
- (अ) वस्तूंना जपावे आणि त्यांचे लाडही करावेत, कारण -
कारण आपण या जगात नसतानाही (नंतरच्या काळातही) मानवी आठवणी आणि आपुलकीचा स्नेह जिवंत ठेवण्याचे कार्य याच वस्तू करत असतात. - (आ) वस्तूंना हक्काच्या घरात राहू दिले जात नाही, कारण -
कारण वस्तूंचे आयुष्य संपलेले असते किंवा त्या जुन्या/मोडक्या झालेल्या असतात.
प्र. ३. काव्यसौंदर्य व स्वमत
(अ) कवितेतील खालील ओळींचे रसग्रहण तुमच्या शब्दांत करा:
"वस्तूंना मनही नसेल कदाचित, पण ते असल्यासारखे वागलो तर वस्तू प्रचंड सुखावतात."
"वस्तूंना मनही नसेल कदाचित, पण ते असल्यासारखे वागलो तर वस्तू प्रचंड सुखावतात."
आशय सौंदर्य: प्रस्तुत ओळी द. भा. धामणस्कर यांच्या 'वस्तू' या संवेदनक्षम कवितेतील आहेत. निर्जीव वस्तूंना मानवी भावना जोडून त्यांच्याशी आपुलकीने वागले पाहिजे, हा संवेदनशील विचार कवीने मांडला आहे.
काव्य सौंदर्य: कवी म्हणतात की वस्तूंना सजीव मन नसते. परंतु, माणसाने जर त्या निर्जीव आहेत असे न मानता, त्यांना भावना आहेत असा विचार करून काळजीपूर्वक वापरले, तर वस्तूंनाही आनंद होतो. वस्तूंवर चेतनागुणारोप करून कवीने काव्याचे सौंदर्य वाढवले आहे.
भाषिक वैशिष्ट्ये: 'मुक्तछंद' या प्रकारातील ही कविता असून तिची रचना अत्यंत सोपी, ओघवती व थेट मनाला भिडणारी आहे.
काव्य सौंदर्य: कवी म्हणतात की वस्तूंना सजीव मन नसते. परंतु, माणसाने जर त्या निर्जीव आहेत असे न मानता, त्यांना भावना आहेत असा विचार करून काळजीपूर्वक वापरले, तर वस्तूंनाही आनंद होतो. वस्तूंवर चेतनागुणारोप करून कवीने काव्याचे सौंदर्य वाढवले आहे.
भाषिक वैशिष्ट्ये: 'मुक्तछंद' या प्रकारातील ही कविता असून तिची रचना अत्यंत सोपी, ओघवती व थेट मनाला भिडणारी आहे.
(आ) 'वस्तूंनाही असते आवड स्वच्छ राहण्याची' याबाबतचा तुमचा दृष्टिकोन सांगा.
माझा दृष्टिकोन असा आहे की, आपण ज्या वस्तू वापरतो त्या स्वच्छ ठेवणे ही आपली जबाबदारी आहे. मळलेल्या, घाणेरड्या हातांनी वस्तूंना स्पर्श केल्यास वस्तू खराब होतात आणि त्यांचे आयुष्य कमी होते. वस्तूंना नीट पुसून, स्वच्छ व टापटीप ठेवले तर त्या दिसायलाही सुंदर दिसतात आणि दीर्घकाळ आपली साथ देतात. वस्तूंना स्वच्छ ठेवणे म्हणजे त्यांच्या प्रति आदर दाखवणे होय.
(इ) एखादी वस्तू बिघडल्यामुळे तुमची फजिती कशी झाली, याचे वर्णन करा.
एकदा माझ्या शाळेच्या वार्षिक परीक्षेचा शेवटचा पेपर होता. सकाळी घराबाहेर पडताना मी माझी मनगटी घड्याळ पाहिली नाही. परीक्षेच्या हॉलमध्ये गेलो आणि पेपर सुरू झाल्यावर लक्षात आले की माझे घड्याळ बंद पडले आहे! वर्गातील भिंतीवरील घड्याळही बंद होते. मला वेळेचे नियोजन करता आले नाही. घड्याळ बंद पडल्यामुळे शेवटी घाईघाईत माझे ५ गुणांचे उत्तर अर्धवट राहिले आणि माझी मोठी फजिती झाली. त्या दिवसापासून मी वस्तूंची वेळेवर काळजी घेण्यास शिकलो.
(ई) तुमचा वर्गमित्र वर्गखोली / शालेय परिसरातील वस्तूचे नुकसान करत आहे, या प्रसंगी तुम्ही काय कराल ते सांगा.
असा प्रसंग घडल्यास मी सर्वप्रथम माझ्या वर्गमित्राला शांतपणे समजून सांगेन. शालेय वस्तू (उदा. बाक, फळा, विजेचे पंखे) ही आपली सार्वजनिक मालमत्ता आहे आणि त्यांचा वापर आपण सर्वांनीच करायचा असतो, हे त्याला पटवून देईन. वस्तू तुटल्यास दुसऱ्या विद्यार्थ्यांचे नुकसान होते, हे त्याला सांगेन. तरीही तो ऐकत नसेल, तर मी ही गोष्ट वर्गशिक्षकांच्या निदर्शनास आणून देईन.
संवादलेखन (कंदील व विजेरी)
(कंदील आणि विजेरी / बॅटरी यांच्यातील कल्पित संवाद)
कंदील: (थकून सुस्कारा सोडत) अरे वा विजेरी ताई! आजकाल तुझाच कसा काय बोलबाला आहे ग बाजारात?
विजेरी: (ऐटीत) होणारच ना कंदील आजोबा! मी आधुनिक काळातील विजेरी आहे. बटण दाबताच लखलखणारा प्रकाश देते!
कंदील: ते तर बरोबर आहे ग, पण पूर्वी जेव्हा वीज नव्हती, तेव्हा घराघरांत माझाच वावर असायचा. काच पुसून, तेल भरून लोक मला मायेने जपायचे.
विजेरी: होय आजोबा, तुमचे योगदान मोठे आहे. पण आता माणसाला घाई झाली आहे. माझ्यामुळे चिमणीची किंवा काचेची भीती नसते, मी पोर्टेबल आहे!
कंदील: अगदी खरे आहे! काळ बदलला तशा वस्तूही बदलल्या. पण माणसाने तुझ्यासारख्या आधुनिक वस्तूंचा वापर करताना काळजी घेतली पाहिजे.
विजेरी: अगदी बरोबर बोललात आजोबा. मलाही लोक घाईत पाडतात, चार्जिंग करायला विसरतात.
कंदील: म्हणूनच, वस्तू जुनी असो की नवीन, माणसाने तिला जपलेच पाहिजे, तरच ती दीर्घकाळ साथ देईल!
विजेरी: पटले मला आजोबा! आपण दोघेही माणसाला अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारे सोबतीच आहोत!
कंदील: (थकून सुस्कारा सोडत) अरे वा विजेरी ताई! आजकाल तुझाच कसा काय बोलबाला आहे ग बाजारात?
विजेरी: (ऐटीत) होणारच ना कंदील आजोबा! मी आधुनिक काळातील विजेरी आहे. बटण दाबताच लखलखणारा प्रकाश देते!
कंदील: ते तर बरोबर आहे ग, पण पूर्वी जेव्हा वीज नव्हती, तेव्हा घराघरांत माझाच वावर असायचा. काच पुसून, तेल भरून लोक मला मायेने जपायचे.
विजेरी: होय आजोबा, तुमचे योगदान मोठे आहे. पण आता माणसाला घाई झाली आहे. माझ्यामुळे चिमणीची किंवा काचेची भीती नसते, मी पोर्टेबल आहे!
कंदील: अगदी खरे आहे! काळ बदलला तशा वस्तूही बदलल्या. पण माणसाने तुझ्यासारख्या आधुनिक वस्तूंचा वापर करताना काळजी घेतली पाहिजे.
विजेरी: अगदी बरोबर बोललात आजोबा. मलाही लोक घाईत पाडतात, चार्जिंग करायला विसरतात.
कंदील: म्हणूनच, वस्तू जुनी असो की नवीन, माणसाने तिला जपलेच पाहिजे, तरच ती दीर्घकाळ साथ देईल!
विजेरी: पटले मला आजोबा! आपण दोघेही माणसाला अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारे सोबतीच आहोत!
