PM श्री न. प. राजेंद्र हायस्कूल, खापा
डिजिटल अभ्यासक्रम उपक्रम | ऑनलाईन शैक्षणिक ई-साहित्य (मार्गदर्शक इमरान खान सर)
विषय: मराठी (कुमारभारती) | वर्ग: १० वी
९. आश्वासक चित्र (कवयित्री: नीरजा)
कवितेची मध्यवर्ती कल्पना: प्रस्तुत कवितेत कवयित्री नीरजा यांनी उद्याच्या जगातील 'स्त्री-पुरुष समानते'चे एक आश्वासक, आशादायी आणि सुंदर चित्र रेखाटले आहे. लहान वयात मुले-मुली भातुकलीच्या खेळाद्वारे पारंपरिक भूमिका व कौशल्ये एकमेकांकडून शिकत आहेत. भविष्यात वास्तवात जगतानाही स्त्री आणि पुरुष परस्पर सहकार्याने, सामंजस्याने घर आणि बाहेरील कामे एकत्र सांभाळतील असा दृढ विश्वास कवयित्रीने या कवितेतून व्यक्त केला आहे.
सविस्तर शब्दार्थ व विरुद्धार्थी शब्द
(अ) शब्दार्थ (Digest Pattern)
| शब्द | सविस्तर अर्थ | शब्द | सविस्तर अर्थ |
|---|---|---|---|
| आश्वासक | विश्वास देणारे, आशादायी, उत्साहवर्धक | आधण | भात शिजवण्यासाठी ठेवलेले उकळते पाणी |
| आडोसा | आश्रयाची जागा, सावली, ओट | इवलेसे | लहानसे, चिमुकले |
| झरोका | लहान खिडकी, गवाक्ष | कसब | कौशल्य, हुशारी, कला |
| भातुकली | लहान मुलांचा खोटाखोटा स्वयंपाकाचा खेळ | आश्चर्यचकित | चकित होणे, थक्क होणे, नवल वाटणे |
| शिवणे | स्पर्श करणे, टेकणे | विसावणे | शांत बसणे, विश्रांती घेणे, स्थिरावणे |
| वास्तव | प्रत्यक्ष जग, खरी परिस्थिती | ओंजळ | दोन्ही हात जुळवून तयार केलेली जागा |
(आ) विरुद्धार्थी शब्द
| शब्द | विरुद्धार्थी शब्द | शब्द | विरुद्धार्थी शब्द |
|---|---|---|---|
| आश्वासक | निराशाजनक | ऊन | सावली |
| उंच | सखल / ठेगणे | वास्तव | अवास्तव / कल्पना |
| हसणे | रडणे | उद्या | काल |
| स्त्री | पुरुष | प्रत्यक्ष | अप्रत्यक्ष |
वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ
- आभाळाला शिवणे: खूप उंच झेप घेणे, अत्यंत मोठे यश संपादन करणे.
- कसब दाखवणे: स्वतःचे अंगभूत कौशल्य किंवा हुशारी सिद्ध करून दाखवणे.
- आश्चर्यचकित होणे: खूप नवल वाटणे, थक्क होणे.
- हातात हात असणे: परस्पर सहकार्य असणे, एकमेकांना खंबीर साथ देणे.
- सहज विसावणे: कोणत्याही संघर्षाशिवाय शांतपणे एकत्र स्थिरावणे.
कडवेनिहाय सविस्तर व उदाहरणांसह भावार्थ
"तापलेल्या उन्हाच्या आडोशाला बसून
खेळते आहे एक मुलगी केव्हाची.
मी पाहत राहते तिला माझ्या घराच्या झरोक्यातून.
ती मांडीवर घेते बाहुलीला
एका हातानं थोपटत तिला, चढवते आधण भाताचं
भातुकलीतल्या इवल्याशा गॅसवर."
खेळते आहे एक मुलगी केव्हाची.
मी पाहत राहते तिला माझ्या घराच्या झरोक्यातून.
ती मांडीवर घेते बाहुलीला
एका हातानं थोपटत तिला, चढवते आधण भाताचं
भातुकलीतल्या इवल्याशा गॅसवर."
सविस्तर भावार्थ: दुपारच्या रणरणत्या उन्हात एका सावलीच्या आडोशाला बसून एक लहान मुलगी बऱ्याच वेळापासून भातुकलीचा खेळ खेळत आहे. कवयित्री आपल्या घराच्या खिडकीतून (झरोक्यातून) तिचे हे खेळणे कौतुकाने पाहत आहेत. ती मुलगी एका हाताने आपल्या मांडीवरील बाहुलीला थोपटून झोपवण्याचा प्रयत्न करते आणि दुसऱ्या हाताने भातुकलीतल्या छोट्याशा गॅसवर भाताचे आधण ठेवते. ती एकाच वेळी वात्सल्याने मातृत्वाची आणि स्वयंपाकाची अशी घरगुती कौटुंबिक जबाबदारी लीलया पार पाडत आहे.
दैनिक जीवनातील उदाहरण: लहान मुली आईचे अनुकरण करून भांडीकुंडी घेऊन घर-घर किंवा भातुकली खेळतात. आई ज्याप्रमाणे एकाच वेळी बाळाला सांभाळत स्वयंपाक करते, अगदी तसेच ती चिमुकली मुलगी खेळातून कौटुंबिक संस्कार दाखवत आहे.
"बाजूला खेळतो आहे मुलगा हातात चेंडू घेऊन
खूप उंच उडवून चेंडू नेमका झेलतो तो हातात.
मुलगी पाहत राहते कौतुकानं त्याच्याकडे.
अचानक बाजूला ठेवून बाहुलीला ती जवळ जाते त्याच्या.
मुलगा दाखवतो तिला, आपलं कसब पुन्हा एकदा.
मुलगी चेंडू मागते त्याच्याकडे
तेव्हा तो हसून म्हणतो,
'तू भाजी बनव छानपैकी पाल्याची.'
ती म्हणते,
'मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी. तू करशील ?'"
खूप उंच उडवून चेंडू नेमका झेलतो तो हातात.
मुलगी पाहत राहते कौतुकानं त्याच्याकडे.
अचानक बाजूला ठेवून बाहुलीला ती जवळ जाते त्याच्या.
मुलगा दाखवतो तिला, आपलं कसब पुन्हा एकदा.
मुलगी चेंडू मागते त्याच्याकडे
तेव्हा तो हसून म्हणतो,
'तू भाजी बनव छानपैकी पाल्याची.'
ती म्हणते,
'मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी. तू करशील ?'"
सविस्तर भावार्थ: त्या मुलीच्या बाजूलाच एक मुलगा चेंडूचा खेळ खेळत आहे. तो चेंडू खूप उंच आभाळात भिरकावतो आणि अत्यंत कौशल्याने पुन्हा आपल्या हातात झेलतो. मुलगी त्याचे हे कसब कौतुकाने पाहते आणि आपली बाहुली बाजूला ठेवून त्याच्याजवळ जाते व चेंडू मागते. मुलगा पुरुषी अहंकारातून उपहासाने हसून तिला म्हणतो, "हे चेंडू झेलण्याचे कठीण काम तुझे नाही, तू पाल्याची भाजी बनव!" त्यावर मुलगी आत्मविश्वासाने त्याला आव्हान देते आणि म्हणते, "मी घर सांभाळून मैदानी खेळही खेळू शकते, मी दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी करू शकते; तू करू शकशील का?"
दैनिक जीवनातील उदाहरण: आजच्या काळात स्त्रिया केवळ चूल आणि मूल यात न अडकता अंतराळ मोहीम, विमाने चालवणे, संरक्षण दल आणि क्रीडा क्षेत्रात (उदा. पी. व्ही. सिंधू, सायना नेहवाल) पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून यश मिळवत आहेत. हेच मुलीच्या आत्मविश्वासातून दिसते.
"मुलगा देतो चेंडू तिच्या हातात.
उंच उडवलेला चेंडू आभाळाला शिवून
नेमका येऊन पडतो तिच्या ओंजळीत.
मुलगा पाहत राहतो आश्चर्यचकित.
तशी हसून म्हणते ती, 'आता तू.'
मांडी घालून मुलगा बसतो गॅससमोर.
दोन्ही हातांनी थोपटत झोपवतो बाहुलीला प्रथम;
मग शोधतो पातेलं भाजीसाठी...
हळूहळू शिकेल तोही
आपलं कसब दाखवतानाच घर सांभाळणं
तापलेल्या उन्हाच्या आडोशाला बसून."
उंच उडवलेला चेंडू आभाळाला शिवून
नेमका येऊन पडतो तिच्या ओंजळीत.
मुलगा पाहत राहतो आश्चर्यचकित.
तशी हसून म्हणते ती, 'आता तू.'
मांडी घालून मुलगा बसतो गॅससमोर.
दोन्ही हातांनी थोपटत झोपवतो बाहुलीला प्रथम;
मग शोधतो पातेलं भाजीसाठी...
हळूहळू शिकेल तोही
आपलं कसब दाखवतानाच घर सांभाळणं
तापलेल्या उन्हाच्या आडोशाला बसून."
सविस्तर भावार्थ: मुलाने चेंडू दिल्यावर त्या मुलीने तो आकाशात उंच भिरकावला. आभाळाला स्पर्श करून तो चेंडू अचूकपणे तिच्या ओंजळीत विसावला. मुलीचे हे कसब पाहून मुलगा थक्क (आश्चर्यचकित) होतो. मग मुलगी हसून त्याला स्वयंपाक करण्याचे आव्हान देते. मुलगाही संकोच सोडून गॅससमोर मांडी घालून बसतो. तो आधी बाहुलीला मायेने थोपटून झोपवतो आणि मग भाजीसाठी पातेले शोधू लागतो. कवयित्री म्हणतात की, तो मुलगाही आता बाहेरचे कर्तृत्व गाजवतानाच घर आणि स्वयंपाक सांभाळायला हळूहळू नक्की शिकेल.
दैनिक जीवनातील उदाहरण: आज अनेक तरुण मुले स्वतः स्वयंपाक करणे, लहान मुलांना सांभाळणे आणि घराची स्वच्छता करणे यात अभिमानाने आई-वडिलांना किंवा पत्नीला मदत करतात. घरकाम हे फक्त स्त्रियांचे नसून दोघांचे आहे, हे यातून सिद्ध होते.
"माझ्या घराच्या झरोक्यातून दिसतं आहे
एक आश्वासक चित्र उद्याच्या जगाचं
जिथं खेळले जातील सारेच खेळ एकत्र.
भातुकलीतून प्रवेशताना वास्तवात
हातात हात असेल दोघांचाही
ज्यावर सहज विसावेल बाहुली आणि चेंडू जोडीनं."
एक आश्वासक चित्र उद्याच्या जगाचं
जिथं खेळले जातील सारेच खेळ एकत्र.
भातुकलीतून प्रवेशताना वास्तवात
हातात हात असेल दोघांचाही
ज्यावर सहज विसावेल बाहुली आणि चेंडू जोडीनं."
सविस्तर भावार्थ: कवयित्री म्हणतात की, खिडकीतून दिसणारे हे दृश्य केवळ मुलांचा खेळ नसून ते येणाऱ्या उद्याच्या जगाचे एक विश्वासार्ह आणि आश्वासक चित्र आहे! उद्याच्या जगात कामांची लिंगभेद आधारित वाटणी नसेल, तर सर्व कामे (सारेच खेळ) दोघेही एकत्र मिळून करतील. ही मुले मोठी होऊन जेव्हा भातुकलीच्या स्वप्नरंजनातून खऱ्याखुऱ्या व्यावहारिक जीवनात (वास्तवात) प्रवेश करतील, तेव्हा स्त्री आणि पुरुष एकमेकांच्या हातात हात घालून, परस्पर सहकार्याने संसार चालवतील. बाहुली (कौटुंबिक कामे) आणि चेंडू (बाह्य कर्तृत्व) हे दोन्ही घटक दोघांच्याही हातात सहजतेने आणि सन्मानाने विसावलेले असतील.
दैनिक जीवनातील उदाहरण: ज्या कुटुंबात पती आणि पत्नी दोघेही नोकरी करतात आणि संध्याकाळी घरी आल्यावर मिळून स्वयंपाक व मुलांचा अभ्यास घेतात, ते कुटुंब खऱ्या अर्थाने सुखी आणि आदर्श असते. हेच या कवितेचे अंतिम वास्तव आहे.
व्याकरण (Grammar Section)
१. लिंग बदला / ओळखा:
- मुलगा $\rightarrow$ मुलगी
- बाहुली = ती बाहुली (स्त्रीलिंगी)
- चेंडू = तो चेंडू (पुल्लिंगी)
- आभाळ = ते आभाळ (नपुंसक लिंगी)
२. वचन बदला:
- झरोका $\rightarrow$ झरोके
- बाहुली $\rightarrow$ बाहुल्या
- हात $\rightarrow$ हात (बदल होत नाही)
- ओंजळ $\rightarrow$ ओंजळी
- पातेले $\rightarrow$ पातेली
३. सामान्यरूप ओळखा:
- आभाळाला: मूळ शब्द - आभाळ, सामान्यरूप - आभाळा
- ओंजळीत: मूळ शब्द - ओंजळ, सामान्यरूप - ओंजळी
- घराच्या: मूळ शब्द - घर, सामान्यरूप - घरा
- हातात: मूळ शब्द - हात, सामान्यरूप - हाता
पाठ्यपुस्तकातील संपूर्ण स्वाध्याय (सविस्तर उत्तरांसह)
प्र. १. कवितेच्या आधारे खालील कोष्टक पूर्ण करा.
| घटक | कवितेतील सविस्तर माहिती |
|---|---|
| कवितेचा विषय | स्त्री-पुरुष समानता आणि उद्याच्या आदर्श जगाचे आश्वासक चित्र. |
| कवितेतील पात्रे | (१) कवयित्री, (२) लहान मुलगी, (३) लहान मुलगा. |
| कवितेतील मूल्य | स्त्री-पुरुष समानता, परस्पर सहकार्य, सहअस्तित्व, स्वावलंबन व आत्मविश्वास. |
| आश्वासक चित्र दर्शवणाऱ्या ओळी | "भातुकलीतून प्रवेशताना वास्तवात / हातात हात असेल दोघांचाही / ज्यावर सहज विसावेल बाहुली आणि चेंडू जोडीनं." |
प्र. २. खालील शब्दसमूहांचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा.
- (१) तापलेले ऊन: तापलेले ऊन हे विषमतेचे, संघर्षाचे आणि जुन्या रूढ व पारंपरिक स्त्री-पुरुष विषमतेच्या कठोर सामाजिक परिस्थितीचे प्रतीक आहे.
- (२) आश्वासक चित्र: भविष्यात स्त्री आणि पुरुष यांच्यातील भेद नष्ट होऊन दोघेही समानतेने, सामंजस्याने घर व बाहेरील कर्तृत्व एकत्र सांभाळतील, हा विश्वास देणारे आशादायी चित्र.
प्र. ३. मुलीचा आत्मविश्वास व्यक्त करणाऱ्या कवितेतील ओळी शोधा.
मुलीचा आत्मविश्वास व्यक्त करणाऱ्या ओळी पुढीलप्रमाणे आहेत:
- (अ) 'मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी. तू करशील?'
- (आ) 'उंच उडवलेला चेंडू आभाळाला शिवून / नेमका येऊन पडतो तिच्या ओंजळीत.'
प्र. ४. चौकट पूर्ण करा: कवयित्रीच्या मनातील आशावाद.
कवयित्रीच्या मनातील आशावाद: उद्याच्या जगात मुले आणि मुली एकत्र मिळून सारे खेळ खेळतील; वास्तव जगात वावरताना स्त्री आणि पुरुष यांच्यात पूर्ण समानता व सहकार्य असेल. बाहुली आणि चेंडू या दोन्ही प्रतीकांच्या माध्यमातून कौटुंबिक जबाबदाऱ्या व बाह्य कर्तृत्व दोघेही समानतेने पेलतील.
प्र. ५. कवितेतील खालील घटनेतून / विचारातून आढळणारा व्यक्तीचा गुण लिहा.
- (अ) मांडी घालून मुलगा बसतो गॅससमोर: स्वीकारशीलता, शिकण्याची तयारी, नम्रता व सहकार्याची वृत्ती.
- (आ) मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी: प्रचंड आत्मविश्वास, स्वाभिमान व स्वतःच्या क्षमतेवरील विश्वास.
- (इ) जिथे खेळले जातील सारेच खेळ एकत्र: समानता, समरसता, एकात्मता व भेदरहित दृष्टिकोन.
प्र. ६. काव्यसौंदर्य व रसग्रहण (सविस्तर उत्तरे)
(अ) खालील ओळींचे तुमच्या शब्दांत रसग्रहण करा:
"भातुकलीतून प्रवेशताना वास्तवात / हातात हात असेल दोघांचाही / ज्यावर सहज विसावेल बाहुली आणि चेंडू जोडीनं."
"भातुकलीतून प्रवेशताना वास्तवात / हातात हात असेल दोघांचाही / ज्यावर सहज विसावेल बाहुली आणि चेंडू जोडीनं."
(१) आशय सौंदर्य: प्रस्तुत काव्यपंक्ती कवयित्री नीरजा यांच्या 'आश्वासक चित्र' या कवितेतील अंतिम ओळी आहेत. या ओळींमध्ये कवयित्रीने भावी काळातील स्त्री-पुरुष समानतेचे अत्यंत आशादायी आणि सुंदर स्वप्न प्रत्यक्षात उतरताना पाहिले आहे.
(२) काव्य सौंदर्य: 'भातुकली' हे बालपणातील स्वप्नाळू व खोट्या-खोट्या खेळाचे प्रतीक आहे, तर 'वास्तव' म्हणजे मोठेपणीचे खरेखुरे समाजजीवन होय. मुले जेव्हा लहानपणी खेळता खेळता एकमेकांची कामे शिकतात, तेव्हा मोठे झाल्यावर वास्तवात जगताना त्यांच्यात कामावरून संघर्ष होणार नाही. स्त्री आणि पुरुष परस्परांना समजून घेऊन संसाराचा गाडा एकत्र चालवतील. 'बाहुली' हे चूल, मूल व कौटुंबिक वात्सल्याचे प्रतीक आहे, तर 'चेंडू' हे बाहेरील पराक्रम, नोकरी व कर्तृत्वाचे प्रतीक आहे. भविष्यात स्त्री आणि पुरुष या दोघांच्याही हातात ही दोन्ही कौशल्ये समानतेने आणि सहजतेने विसावतील, असा उदात्त विचार कवीने मांडला आहे.
(३) भाषिक वैशिष्ट्ये: मुक्तछंदातील ही रचना अत्यंत साधी, अर्थवाही आणि रूपकात्मक आहे. 'बाहुली', 'चेंडू' आणि 'हातात हात' या प्रतीकांचा वापर करून कवयित्रीने एक अत्यंत गहन सामाजिक संदेश सोप्या भाषेत मांडला आहे.
(२) काव्य सौंदर्य: 'भातुकली' हे बालपणातील स्वप्नाळू व खोट्या-खोट्या खेळाचे प्रतीक आहे, तर 'वास्तव' म्हणजे मोठेपणीचे खरेखुरे समाजजीवन होय. मुले जेव्हा लहानपणी खेळता खेळता एकमेकांची कामे शिकतात, तेव्हा मोठे झाल्यावर वास्तवात जगताना त्यांच्यात कामावरून संघर्ष होणार नाही. स्त्री आणि पुरुष परस्परांना समजून घेऊन संसाराचा गाडा एकत्र चालवतील. 'बाहुली' हे चूल, मूल व कौटुंबिक वात्सल्याचे प्रतीक आहे, तर 'चेंडू' हे बाहेरील पराक्रम, नोकरी व कर्तृत्वाचे प्रतीक आहे. भविष्यात स्त्री आणि पुरुष या दोघांच्याही हातात ही दोन्ही कौशल्ये समानतेने आणि सहजतेने विसावतील, असा उदात्त विचार कवीने मांडला आहे.
(३) भाषिक वैशिष्ट्ये: मुक्तछंदातील ही रचना अत्यंत साधी, अर्थवाही आणि रूपकात्मक आहे. 'बाहुली', 'चेंडू' आणि 'हातात हात' या प्रतीकांचा वापर करून कवयित्रीने एक अत्यंत गहन सामाजिक संदेश सोप्या भाषेत मांडला आहे.
(आ) 'ती म्हणते मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी. तू करशील?' या ओळीचा तुम्हांला कळलेला अर्थ स्पष्ट करा.
जेव्हा मुलगा मुलीला तिच्या क्षमतेवरून हिनवतो आणि तिला फक्त भाजी बनवण्याचा सल्ला देतो, तेव्हा मुलगी अत्यंत स्वाभिमानाने आणि ठामपणे हे उद्गार काढते. या ओळीतून मुलीचा स्वतःवरील अढळ आत्मविश्वास दिसून येतो. आजची आधुनिक स्त्री ही केवळ घरकाम करणारी राहिलेली नाही; ती चूल आणि मूल सांभाळून बाहेरील जगातील सर्व क्षेत्रे यशस्वीपणे पादाक्रांत करू शकते. ती मुलाला प्रतिप्रश्न करून त्याचे पुरुषी वर्चस्व मोडून काढते आणि त्याला अंतर्मुख होऊन विचार करायला भाग पाडते की, "मी जर पुरुषांची कामे करू शकते, तर तू स्त्रियांची घरगुती कामे करू शकशील का?" हा प्रश्न स्त्रीच्या अफाट क्षमतेचे आणि समानतेच्या मागणीचे प्रतीक आहे.
(इ) कवितेतील मुलगा आणि मुलगी कशाचे प्रतिनिधित्व करतात असे तुम्हांला वाटते, तुमच्या शब्दांत लिहा.
कवितेतील 'मुलगा' हा सुरुवातीला पारंपरिक पुरुषप्रधान संस्कृतीचे आणि पुरुषी अहंकाराचे प्रतिनिधित्व करतो, ज्याला असे वाटते की चेंडू उंच उडवणे (कठीण कामे करणे) हे फक्त पुरुषांचे काम आहे आणि स्वयंपाक करणे हे स्त्रियांचे काम आहे. मात्र नंतर तो शिकण्याची तयारी दाखवून एका समजूतदार, संवेदनशील भावी पुरुषाचे प्रतिनिधित्व करतो.
याउलट, 'मुलगी' ही आधुनिक, स्वाभिमानी, निडर आणि आत्मविश्वासू स्त्रीचे प्रतिनिधित्व करते. ती कोणत्याही बंधनात न अडकता घरगुती संस्कार जपत बाह्य जगातील कर्तृत्व गाजवण्यासाठी सदैव सज्ज आहे. हे दोघेही मिळून उद्याच्या आदर्श, भेदरहित आणि समतावादी समाजाचे प्रतिनिधित्व करतात.
याउलट, 'मुलगी' ही आधुनिक, स्वाभिमानी, निडर आणि आत्मविश्वासू स्त्रीचे प्रतिनिधित्व करते. ती कोणत्याही बंधनात न अडकता घरगुती संस्कार जपत बाह्य जगातील कर्तृत्व गाजवण्यासाठी सदैव सज्ज आहे. हे दोघेही मिळून उद्याच्या आदर्श, भेदरहित आणि समतावादी समाजाचे प्रतिनिधित्व करतात.
(ई) 'स्त्री-पुरुष समानते' बाबत तुम्हांला अपेक्षित असलेले चित्र तुमच्या शब्दांत
